پشت نام رازی چه کسی ایستاده است؟ روایت یک پزشکی نامه کهن فارسی

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:

در پهنه تاریخ علم ایران، پزشکی نامه های کهن فارسی، نه تنها اسناد علمی بلکه گنجینه هایی زبانی هستند که گذار از دوره طلایی یونانی – عربی به زبان ملی و طب نظری به کاربرد عملی را روایت می کنند. کتاب «پزشکی نامه فارسی گردان کهن» که اخیراً سنگلج به تصحیح سیدحسین رضوی برقعی روانه بازار نشر کرده تلاشی نو برای باززنده سازی یکی از این متون. اثری که بااینکه به صورت نسخه برگردان عکسی دست نویس ش ۱۷۰۴۱سال ۱۳۹۰ش با نام ترجمه کهن من لایحضره الطبیب در پیشخوان کتابفروشیها با نام «ابوبکر محمد بن زکریای رازی» ارائه شد اما راست آن است وابسته به همان مکتب و بربنیان آثار رازی ولی از نویسنده ای ناشناخته پیشرو در پارسی نویسی علمی دارد.

تشکیک در انتساب به رازی و شواهد

نخستین نکته ای که در برخورد با این اثر جلب نظر می کند، دوگانگی در هویت مؤلف است. راست آن است در صورتیکه شماری از پزشکی نامه های نارازی نوشته در بسیاری لیست نویسیهای خطی و برخی شناسنامه های کتابهای بازار نشر طی دهه های گذشته در ایران و دیگر اقالیم عربی و غربی نام محمد بن زکریا را دارد که به راستی از او نبوده است. پس سبب داوری نادرست در رابطه با او و کارنامه نوشتاری اش و دیرازود فروریزانی کوشش های محققان و آلودگی اذهان مخاطبان می شود. انتساب قطعی این اثر به رازی نیز نگاههای بازاریانه و اشتباه در استناد به مکتب طبی مولف است. چونکه رازی آثار اصلی خودرا بدون استثناء عربی نوشت. پس هیچ گاه همچون ابوریحان بیرونی، ابن سینا، سهروردی و امثال آنها رساله ای هم به فارسی نداشت.

جلال متینی (۱۳۰۷-۱۴۰۴ش) استاد و ریاست سابق دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد در بخشی از مقدمه ای اختصاصی همین ویراسته اینگونه نوشته است: «این توضیح را بیفزایم که در نسخه خطی مورد بحث نه نام کتاب ذکر شده است، نه نام مترجم، نه نام کاتب و نه محل کتابت نسخه، در تاریخ کتابت نسخه که ۶۴۰ ه. ق نوشته شده نیز تردید وجود دارد. و اما در رابطه با این که کتاب مورد بحث ما در چه قرنی نوشته شده است، با این که این کتاب از آثار قرن چهارم هجری است، البته به ضرس قاطع نمی توان اظهار نظر کرد؛ برای اینکه اسلوب نگارش آثار منثور قرن چهارم و پنجم که به دست ما رسیده است، تابع سلیقه مؤلف هر کتاب بوده است. چه نثر فارسی در این دو قرن دوران ابتدایی خودرا می گذرانده و هنوز قواعد لازم الاتباعی برای نگارش فارسی به وجود نیامده بوده است. همچون ترتیب قرار گرفتن ارکان جمله و دهها موضوع دیگر. چنانکه حتی هر یک از مؤلفان در کتاب خود، در مواردی که کم نیست قواعد دستوری را یکسان مراعات نکرده اند. اما با این حال، با عنایت به آثار منثور موجود این دو قرن می توان اظهار داشت که فی المثل در آن سالها عنوان کتابها را بیشتر به عربی می نوشتند نه به فارسی؛ مانند هدایه المتعلّمین فی الطّب، الأبنیه عن حقایق الأدویه و حدود العالم، من المشرق الی المغرب. دیگر آن که عنوان ابواب کتابها را نیز بیشتر به عربی می نوشته اند نه به فارسی، چنانکه در بخش اول کتاب هدایه المتعلمین فی الطب که به معرفی عناصر و امزجه و اعضاء بدن اختصاص دارد، عنوان به عربی است (باب فی الاخلاط، القول فی ذکر الاعضاء و شرحها و… و.) و پانزده عنوان به فارسی است (اندر خون، اندر یادکرد هیات دماغ و… ) در صورتیکه در کتاب مورد بحث ما نام کتاب ذکر نشده است تا بدانیم به عربی بوده است یا به فارسی ولی عنوان تمام ابواب، شامل مقدمه و متن کتاب بی استثناء بـه فارسی است…»

ساختار علمی و محتوای آموزشی

این رساله که در زمره «پزشکی نامه های آموزشی و درمانی» دسته بندی می شود، با هدف تعلیم شاگردان طب و مخاطبان غیرعربی دان تدوین شده است. محتوای کتاب، دایره المعارفی گونه ای از مباحث پایه ای طب رازیایی است که در سه بخش کلی (امور طبیعی، اسباب، و علائم و دلایل) و حدود ۲۰۰ باب تنظیم شده است. از کالبدشکافی اعضا و اخلاط چهارگانه گرفته تا تدابیر علاج، داروشناسی ساده حتی جراحی های مقدماتی که همگی در این متن با نثری پخته و کهن عرضه شده اند. عنوان «گردان کهن» در چاپ جدید نیز اشاره ای هوشمندانه به اصالت واژگان فارسی و لزوم واژه گزینی های تخصصی در طب آن روزگار دارد.

سنت تصحیح؛ از جلال متینی تا رضوی برقعی

این کتاب به تصحیح سیدحسین رضوی برقعی با تاکید بر نسخه ای تابحال یگانه خطی که اصل آن به لطف شادروان عبدالحسین حائری (۱۳۰۶-۱۳۹۴ش) پژوهشگر دقیق و دلسوز طی پنجاه و پنج سال در کتابخانه مجلس شورای اسلامی خریداری، می کوشد پلی میان آن سنتِ علمی و نیازِ مخاطب امروز برقرار کند. برقعی که خود از متخصصان تاریخ طب ایران و اسلام است، در این ویراست کوشیده با مقدمه ای مبسوط، افزودن توضیحات پانوشتی، واژه نامه، متنی آسان خوان و فهمیدنی برای دانشجویان رشته های ادبیات فارسی و دوست داران صناعت طب کهن فراهم آورد.

اهمیت زبانی و میراث ماندگار

کتاب «پزشکی نامه فارسی گردان کهن» فراتر از یک متن درمانی، سندی زنده از قابلیت زبان فارسی در بیان مفاهیم علمی است. وجود واژگانی همچون دل کوبه، خوارمایه و ناگواشت برای اصطلاحات پیچیده عربی، این اثر را به منبعی جهت استفاده زبان شناسان و فرهنگ نویسان بدل کرده است. اینگونه متون، حلقه وصل میان دانش نظری جهان اسلام و تجربیات بالینی پزشکان ایرانی هستند و انتشار مجدد آنها، قدمی ضروری در راه بازسازی هویت علمی ایران زمین شمرده می شود.
«پزشکی نامه فارسی گردان کهن» منسوب به ابوبکر محمدبن زکریای رازی به تصحیح سیدحسین رضوی برقعی با همکاری مهشید ایرانی و با مقدمه مرحوم جلال متینی، به همت نشر سنگلج در ۴۹۴ صفحه و قطع رقعی، امسال ۱۴۰۵ شمسی منتتشر و عرضه شده است.

به طور خلاصه جلال متینی (۱۳۰۷-۱۴۰۴ش) استاد و ریاست سابق دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد در بخشی از مقدمه ای اختصاصی همین ویراسته این گونه نوشته است: این توضیح را بیفزایم که در نسخه خطی مورد بحث نه نام کتاب ذکر شده است، نه نام مترجم، نه نام کاتب و نه محل کتابت نسخه، در تاریخ کتابت نسخه که ۶۴۰ ه. و اما در ارتباط با اینکه کتاب مورد بحث ما در چه قرنی نوشته شده است، هرچند این کتاب از آثار قرن چهارم هجری است، البته به ضرس قاطع نمی توان اظهار نظر کرد؛ به جهت اینکه اسلوب نگارش آثار منثور قرن چهارم و پنجم که به دست ما رسیده است، تابع سلیقه مؤلف هر کتاب بوده است. و.) و پانزده عنوان به فارسی است (اندر خون، اندر یادکرد هیأت دماغ و…