بازبینی در روایتهای مردمحور باستان زنان، کنشگران فعال جوامع اولین

به گزارش صد کادو به نقل از مهر، کتاب «زن و جنسیت در قبل از تاریخ» تألیف مشترک سمانه نظیف و حامد وحدتی نسب، پژوهشی بین رشته ای در پیوند میان باستان شناسی، انسان شناسی و مطالعات جنسیت است که به بررسی انتقادی زیست و پایگاه اجتماعی زنان در جوامع کهنِ قبل از اختراع خط اختصاص دارد. این اثر می کوشد با به چالش کشیدن کلان داستانهای غالب و مردمحور باستان شناسی، کارکرد زنان را از حصار کلیشه های مدرنی چون «مردِ شکارچی و زنِ خانه نشین» رها کند و واقعیت تاریخی آنان را بر پایه شواهد عینی واکاود.

پرسش بنیادین؛ زنان در کجای زیست اولین ایستاده اند؟

پرسش محوری محققان در این کتاب متوجه گستره واقعی کنشگری زنان در دوره های شکارگر–گردآورنده، آغاز کشاورزی و سپیده دم تمدن هاست. نویسندگان این فرض سنتی را که زن پیشاتاریخی را فقط در پیوند با نقش های زیستی «مادر» یا «همسر» تعریف می کرد، با اتکا به داده های باستان شناختی به چالش می کشند. بر این مبنا، استدلال می شود که بخش عمده ای از تصورات پذیرفته شده در رابطه با فرودستی یا انفعال زنان، بازتاب فرافکنی پیش فرض های مردسالارانه سده های اخیر به دوره های باستانی است، نه بازنمایی اصیل شواهد مادی.

محورهای پنج گانه تحلیل باستان شناختی

این اثر بر پنج محور اصلی متمرکز است:
تقسیم کار جنسیتی: نقد نگاه ذات انگارانه به مرز کارهای زنانه و مردانه و اثبات این که تفکیک وظایف، تابعی از الگوهای اقتصادی و ساخت های اجتماعی بوده است، نه یک جبر زیستی و طبیعی.
بازبینی در الگوهای معیشت: تدقیق شواهد ناظر بر حضور مستقیم و مؤثر زنان در چرخه گردآوری منابع، ساخت ابزار و حتی شرکت در پروسه شکار.
داستانهای قدرت و مادرسالاری: دوری از دوقطبی سازی های ساده انگارانه در رابطه با مادرسالاری و تاکید بر تکثر چارچوب های اجتماعی در جوامع نخستین.
فرهنگ مادی و آئین های تدفین: تحلیل نشانه شناختی گورها، هدایای تدفینی و تندیسک های زنانه برای بازسازی منزلت نمادین و طبقاتی زنان.
تبارشناسی نابرابری: ردگیری پیشینه های تاریخی و فرآیندهای ایجاد تبعیض های جنسیتی و زن ستیزی در بستر تحولات زیستی و اقتصادی.

تلفیق نظریه و ماده در غیاب اسناد مکتوب

«زن و جنسیت در قبل از تاریخ» اثری تفسیری–نظری است که شواهد مادی دیرینه شناسی را در پیوند با قوم نگاری و رهیافت های انتقادی بازخوانی می کند. از آنجا که پژوهش در دوران پیشاتاریخ به علت نبود اسناد مکتوب همیشه با محدودیت و عدم قطعیت های روش شناختی روبه روست، نویسندگان با نگاهی محتاطانه تلاش نموده اند به جای داده نگاری صِرف، معانی اجتماعی پدیده ها را در بستری از مناسبات قدرت و هویت بازنمایی کنند و زنان را در مقام کنشگران مؤثر تکوین تمدن بشری بنشانند.
این کتاب با مقدمه دیان بولگر، پژوهشگر دیرینه شناسی دانشگاه ادینبورگ انتشار یافته است، وی در ژوئن ۲۰۲۳ نوشته است:
«خوانندگانی که با پژوهشهای باستانشناسی جنسیت آشنایی ندارند، بدون شک تعجب می کنند که چطور باستان شناسان قبل از تاریخ می توانند هویت نقش و جایگاه مردان و زنان در جوامع گذشته دور را بدون وجود اسناد مکتوب تفسیر کنند. در صورتیکه برخی استدلال میکنند که فقدان منابع مکتوب بشدت توانایی ما برای درک گذشته را مختل می کند برخی دیگر بر این نظر هستند که در غیاب منابع نوشتاری، محدودیتها یا تحریفهای کمتری بر شواهد تحمیل میشود. بخصوص که نوشتن در جوامع کهن در انحصار گروه های نخبه بوده و توجه بسیار ناچیزی به زندگی اکثریت مردم که بیسواد بودند، می شده است. در هر صورت فقدان یا وجود محدود منابع مکتوب، باستان شناسان را وادار میکند تا هنگام سعی برای استنباط درباره ی جنسیت در گذشته، شواهد فرهنگ مادی را درنظر بگیرند.
تمرکز بر جنسیت در دیرینه شناسی قبل از تاریخ نیز برای نشان دادن بی ثباتی جنس و جنسیت در اولین دوره های حضور انسان در سیاره ما مهم است؛ ازاین رو سیالیت جنسیتی به هنجار تبدیل میشود تا یک استثنا؛ دیدگاهی که بشدت با گونه شناسی های جنسیتی سفت و مشکل تر که مشخصه ی خیلی از دنیای مدرن صنعتی است، در تضاد است. با اذعان به تنوع زمانی و مکانی جنسیت در اعماق زمان، میتوانیم استدلالهای قدرتمندی را فرموله نماییم که با خیلی از روایتهای مرد محور فعلی مغایرت دارد. با انتشار این کتاب مهم که اولین کتاب در گروه خود که به زبان فارسی نوشته شده است، نظریه جنسیت و فمینیسم به درستی وارد رشته ی دیرینه شناسی قبل از تاریخ در ایران خواهد شد. من مطمئن هستم که این کتاب بعنوان یک کاتالیزور برای پژوهشهای جدید عمل خواهدنمود و دیرینه شناسی جنسیتی در دهه های آینده در ایران به توسعه و شکوفایی ادامه خواهد داد.»
کتاب زن و جنسیت در قبل از تاریخ، نوشته سمانه نظیف و حامد وحدتی نسب در ۳۵۶ صفحه توسط انتشارات ندای تاریخ منتشر و بارها تجدید چاپ شده است.

حرف آخر اینکه از آنجایی که پژوهش در دوران پیشاتاریخ به سبب نبود اسناد مکتوب همیشه با محدودیت و عدم قطعیت های روش شناختی روبه روست، نویسندگان با نگاهی محتاطانه تلاش نموده اند بجای داده نگاری صِرف، معانی اجتماعی پدیده ها را در بستری از مناسبات قدرت و هویت بازنمایی کنند و زنان را در مقام کنشگران مؤثر تکوین تمدن بشری بنشانند. این کتاب با مقدمه دیان بولگر، پژوهشگر باستان شناسی دانشگاه ادینبورگ انتشار یافته است، وی در ژوئن ۲۰۲۳ نوشته است: خوانندگانی که با پژوهشهای باستانشناسی جنسیت آشنایی ندارند، بدون شک تعجب می کنند که چه طور باستان شناسان پیش از تاریخ می توانند هویت نقش و جایگاه مردان و زنان در جوامع گذشته دور را بدون وجود اسناد مکتوب تفسیر کنند. در صورتی که برخی استدلال میکنند که فقدان منابع مکتوب بشدت توانایی ما برای درک گذشته را مختل می کند برخی دیگر بر این نظر هستند که در غیاب منابع نوشتاری، محدودیتها یا تحریفهای کمتری بر شواهد تحمیل میشود. با اذعان به تنوع زمانی و مکانی جنسیت در اعماق زمان، میتوانیم استدلالهای قدرتمندی را فرموله نماییم که با بسیاری از روایتهای مرد محور فعلی مغایرت دارد.

منبع: صد کادو