به گزارش صد کادو به نقل از مهر، امروزه با ظهور فناوری های جدید، شیوه تولید، انتشار و دریافت محتواهای رسانه ای تغییر پیدا کرده است. مخاطبان دیگر محدود به زمان و مکان مشخصی برای دسترسی به اطلاعات و محصولات فرهنگی نیستند و می توانند متناسب با نیاز و سبک زندگی خود، از بسترهای مختلف رسانه ای استفاده نمایند. دراین میان، کتاب صوتی به عنوان یکی از شکل های رسانه نوین، جایگاه قابل توجهی در بین مخاطبان پیدا کرده است. کتاب صوتی که با عنوان هایی مانند کتاب گویا و کتاب شنیداری نیز شناخته می شود، حاصل پیوند رسانه مکتوب با رسانه شنیداری است. در این شیوه، محتوای یک کتاب با صدای گوینده یا راوی در اختیار مخاطب قرار می گیرد و امکان بهره مندی از آثار ادبی، آموزشی و فرهنگی را از راه شنیدن فراهم می آورد.
یکی از مهم ترین خاصیت های این رسانه، سهولت استفاده از آن است. مخاطب می تواند در راه رفت وآمد، هنگام ورزش، انجام کارهای روزمره یا حتی قبل از خواب به کتاب موردعلاقه خود گوش دهد. همین خاصیت سبب شده اشخاصی که به علت مشغله های روزانه فرصت برای مطالعه کتاب چاپی ندارند، بتوانند ارتباط بیشتری با دنیای کتاب پیدا کنند. از طرفی دیگر، کتاب صوتی می تواند گروه هایی را که علاقه چندانی به مطالعه متون نوشتاری ندارند نیز به کتاب نزدیک کند. به این ترتیب، دامنه مخاطبان کتاب از اشخاصی که عادت به مطالعه دارند فراتر می رود و کسانی را نیز در بر می گیرد که ترجیح می دهند محتوای فرهنگی را به شکل شنیدنی دریافت نمایند.
چرا کتاب صوتی طرفدار پیدا کرده است؟
محبوبیت کتاب صوتی را باید در تغییر سبک زندگی و نیاز مخاطبان به دسترسی سریع و آسان به محتوا دید. در دنیای امروز، خیلی از افراد تلاش می کنند از زمان های به ظاهر بلااستفاده خود بیشترین استفاده را بکنند. کتاب صوتی این امکان را فراهم می آورد که زمان انجام فعالیتهای روزمره نیز به مجالی برای یادگیری و آشنایی با آثار ادبی تبدیل گردد.
گسترش اپلیکیشن ها و پلت فرم های کتاب خوانی نیز در افزایش استقبال از این رسانه نقش مهمی داشته است. برای مثال، برپایه گزارشهای پخش شده از پلت فرم طاقچه، در سال ۱۴۰۰ تعداد کتاب های صوتی عرضه شده در این برنامه افزایش پیدا کرده بود. همین طور گزارش سالانه فیدیبو در همان سال نشان می داد کاربران این پلت فرم زمان قابل توجهی را به شنیدن کتاب صوتی اختصاص می دهند. این گزارش، میانگین زمان شنیدن کتاب صوتی را برای هر کاربر حدود ۵۹۸ دقیقه و زمان مطالعه کتاب متنی را حدود ۳۶۳ دقیقه در طول سال اعلام نموده بود. این آمارها، هرچند مربوط به یک دوره مشخص هستند، اما نشان دهنده ظرفیت کتاب صوتی در جذب مخاطبان رسانه های دیجیتال هستند.
کتاب صوتی، مجالی برای یادگیری و پر کردن اوقات فراغت
یکی دیگر از ظرفیتهای کتاب صوتی، استفاده از آن در فرآیند یادگیری و آموزش است. دریافت اطلاعات از راه حس شنوایی برای خیلی از افراد آسان تر است. شنیدن سخنرانی ها، داستانها و محتوای آموزشی می تواند به درک بهتر برخی موضوعات کمک نماید و خصوصاً برای اشخاصی که یادگیری شنیداری را ترجیح می دهند، مفید باشد. از جانب دیگر، کتاب صوتی می تواند اوقات فراغت را به مجالی برای آشنایی با ادبیات، تاریخ، روان شناسی و دیگر حوزه های دانشی تبدیل کند. تنوع موضوعی این آثار نیز سبب شده گروههای سنی و سلیقه های مختلف بتوانند محتوای موردعلاقه خویش را پیدا کنند.
در این میان، آثار داستانی، رمان، نمایشنامه، شعر، زندگی نامه، روان شناسی و کتاب های توسعه فردی همچون قالب هایی هستند که قابلیت بالایی برای عرضه در قالب صوتی دارند. همین طور کتاب های صوتی کودک و نوجوان می توانند در آشنایی خردسالان با داستان ها و تقویت علاقه آنان به ادبیات نقش داشته باشند.
با وجود تمام مزایای کتاب صوتی، نمی توان آنرا جایگزینی کامل برای کتاب چاپی دانست. هر یک از این دو قالب، خاصیت ها و ظرفیتهای خاص خویش را دارند و تجربه متفاوتی از مطالعه در اختیار مخاطب قرار می دهند. در کتاب چاپی، خواننده می تواند با سرعت دلخواه خود پیش برود، بخش های مهم را علامت گذاری کند، حاشیه نویسی داشته باشد و بارها به قسمت های موردنظر بازگردد. این خاصیت ها خصوصاً در مطالعه متون تخصصی، آموزشی و تحلیلی اهمیت دارند.
در مقابل، در کتاب صوتی مخاطب با روایت و لحن گوینده همراه می شود و ممکنست فرصت کمتری برای مکث، تأمل یا یادداشت برداری داشته باشد. البته امکان توقف و بازشنیدن بخش های مختلف وجود دارد، اما این تجربه با مطالعه مستقیم متن یکسان نیست. ازاین رو بهتر است کتاب صوتی و کتاب چاپی را نه رقیب یکدیگر، بلکه دو شیوه مکمل برای توسعه ارتباط جامعه با کتاب بدانیم. هدف اصلی ترویج کتاب خوانی، افزایش دسترسی مردم به محتوا و ایجاد عادت مطالعه است؛ هدفی که می تواند از مسیرهای مختلف دنبال شود.
سرنوشت کتاب های مشروطه در «بی کتابی»
در میان کتاب های صوتی پخش شده، آثاری نیز وجود دارند که خودِ کتاب و سرنوشت آنرا به موضوع اصلی روایت تبدیل کردند. رمان «بی کتابی» نوشته محمدرضا شرفی خبوشان، یکی از همین آثار است؛ روایتی تاریخی که در بستر حوادث دوران مشروطه شکل می گیرد و از خلال ماجراهای یک کتاب شناس، به اهمیت کتاب و جایگاه فرهنگ مکتوب در جامعه می پردازد.
داستان از زبان میرزا یعقوب عتیقه چی، کتاب شناس و دلال نسخه های خطی روایت می شود؛ مردی که زندگی اش با کتاب گره خورده و چنان شیفته نسخه های نفیس و کمیاب است که آنها را به عروس هایی تشبیه می کند که ناچار است از آنها دل بکند و به مشتریانش بسپارد. او از یک سو برای به دست آوردن نسخه های پرارزش تلاش می کند و از جانب دیگر، از این که توان مالی نگهداری همه آنها را ندارد، حسرت می خورد. همین علاقه و دلبستگی، شخصیت میرزا یعقوب را به راوی تبدیل میکند که در تمام طول داستان، مخاطب را با دنیای کتاب ها، نسخه های خطی و سرنوشت آنها همراه می سازد.
اما «بی کتابی» تنها داستان عشق یک مرد به کتاب نیست. شرفی خبوشان با بازگشت به روزگار مشروطه، تصویری از جامعه ای ارائه می کند که در آن کتاب و اهل فرهنگ قدر و منزلت شایسته ای ندارند. میرزا یعقوب بارها از ناآگاهی و بی توجهی صاحبان قدرت به کتاب و میراث مکتوب گلایه می کند و حتی پیشرفت دیگر کشورها را در پیوند آنها با دانش و کتاب می بیند. وی در بخشی از داستان با لحنی تلخ می گوید: «کو دانایی؟ کو عشق به کتاب؟»؛ پرسشی که فراتر از فضای تاریخی رمان، مخاطب امروز را نیز به تأمل در رابطه با جایگاه کتاب در جامعه دعوت می کند.
در بخش های مختلف داستان، ماجرای کتابخانه سلطنتی و رفتار اشخاصی که مسئولیت نگهداری از نسخه های پرارزش را برعهده دارند، به یکی از محورهای انتقادی روایت تبدیل می شود. میرزا یعقوب از کسانی سخن می گوید که بدون شناخت و آگاهی از ارزش نسخه های خطی، بر جایگاه کتاب داری تکیه زده اند. دراین میان، غارت و نابودی کتاب ها و نسخه های نفیس نیز بارها در روایت تکرار می شود؛ گویی نویسنده از خلال سرگذشت این آثار، بی توجهی جامعه به میراث فرهنگی خویش را به تصویر می کشد.
این دغدغه در ماجرای مرموز کتابی به نام «جای نامه ماردوش» و حوادثی که در ایام به توپ بستن مجلس برای میرزا یعقوب اتفاق می افتد، پررنگ تر می شود. وی در جریان این ماجرا با لسان الدوله، کلیددار کتابخانه سلطنتی، درگیر می شود و به علت پنهان کردن کتابی که تصور می شود گنج نامه ای رمزآلود است، مورد سوءظن و آزار قرار می گیرد. در این بخش، کتاب نه فقط موضوع حرص و طمع شخصیت ها، بلکه بهانه ای برای آشکار شدن مناسبات قدرت، ناآگاهی و فساد نیز می شود.
یکی از بخش های قابل تأمل رمان، جایی است که میرزا یعقوب نابودی نسخه ها و بی حرمتی به کاغذ را به نفرین «قرطاس» پیوند می دهد؛ فرشته ای که در روایت از او به عنوان نگهبان کاغذ یاد می شود. راوی در بین آشوب و خشونت روزگار خود، به این نتیجه می رسد که شاید مصیبت های جامعه، همچون به توپ بستن مجلس و ویرانی ها، نتیجه بی حرمتی به کتاب و دانش باشد. این نگاه نمادین، یکی از مهم ترین لایه های معنایی داستان را شکل می دهد.
رمان «بی کتابی» با گره زدن حوادث تاریخی به دغدغه های امروز، مخاطب را به این پرسش می رساند که جامعه ای که قدر دانش، کتاب و میراث فرهنگی خویش را نداند، چه سرنوشتی خواهد داشت؟ شاید به این علت است که روایت شرفی خبوشان را نمی توان صرفا داستانی در رابطه با گذشته دانست؛ گذشته ای که در این رمان زنده می شود تا مخاطب امروز نیز نسبت خویش را با کتاب و فرهنگ مکتوب بازبینی کند.
نسخه صوتی این رمان با گویندگی محمد شعبان پور و انتشار از جانب نشر سماوا، این روایت تاریخی و پرجزئیات را در قالب رسانه ای شنیداری در اختیار مخاطبان قرار داده است. «بی کتابی» از این منظر، انتخابی قابل توجه برای علاقمندان به ادبیات تاریخی و آثاری است که کتاب را نه فقط وسیله ای برای خواندن، بلکه بخشی از حافظه و هویت فرهنگی یک جامعه می دانند.
در نهایت، ترویج کتاب خوانی در دنیای امروز، نیازمند شناخت سلیقه ها و شیوه های جدید ارتباط مخاطبان با محتواست. کتاب صوتی یکی از ابزارهایی است که می تواند با استفاده از ظرفیت فناوری و رسانه های نوین، فاصله میان مخاطب و کتاب را کمتر کند. البته شنیدن کتاب لزوماً جایگزین خواندن آن نیست و هر دو شیوه می توانند در کنار یکدیگر به گسترش فرهنگ مطالعه کمک کنند. آن چه اهمیت دارد، ایجاد ارتباطی مستمر با کتاب و تبدیل آن به بخشی از زندگی روزمره است؛ ارتباطی که گاهی با ورق زدن یک صفحه شروع می شود و گاهی با فشردن دکمه پخش یک کتاب صوتی.
کتاب صوتی که با عنوان هایی مانند کتاب گویا و کتاب شنیداری هم شناخته می شود، حاصل پیوند رسانه مکتوب با رسانه شنیداری است. این گزارش، میانگین زمان شنیدن کتاب صوتی را برای هر کاربر حدود ۵۹۸ دقیقه و زمان مطالعه کتاب متنی را حدود ۳۶۳ دقیقه در طول سال اعلام نموده بود. دریافت اطلاعات از طریق حس شنوایی برای بسیاری از افراد آسان تر است.
منبع: صد کادو