شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - شنبه ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ كادوی تولد، كادوی عروسی، كادوی روز عشق

چرا تولید کاغذ در ایران جان نمی گیرد؟

چرا تولید کاغذ در ایران جان نمی گیرد؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:

امروزه کاغذ، یکی از حلقه های مهم زنجیره تولید در صنعت نشر، نوشت افزار و خیلی از صنایع فرهنگی و تجاری است. افزایش قیمت، وابستگی به واردات، نوسان بازار ارز و مشکلات تامین مواد اولیه، طی سالهای اخیر کاغذ را به یکی از مسایل جدی فعالین این حوزه مبدل کرده است. قسمتی از ناشران و تولیدکنندگان بازهم برای تامین کاغذ مورد نیاز خود به بازار وارداتی وابسته اند. چون که حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد قیمت کتاب به کاغذ اختصاص دارد و از همین رو، هرگونه اختلال در تامین آن می تواند مستقیماً بر هزینه غائی تولید کتاب اثر بگذارد.
تولید کاغذ ایرانی با مشکلاتی همچون تامین مواد اولیه و چوب، شرایط اقلیمی و خشکسالی و همین طور کیفیت محصول روبرو است. کیفیت کاغذهای ایرانی با نیاز بخش زیادی از ناشران و مصرف کنندگان فاصله دارد و برای ارتقا به سرمایه گذاری جدی و برنامه ریزی طولانی مدت نیاز است. البته سیاستهای حمایتی دولت ها توانستند در مقاطعی مشکلات تامین کاغذ را حل کنند؛ اما این اقدامات برای کوتاه مدت علاج بوده و نتوانسته مسئله را بشکل ریشه ای حل کند.
مشکل کاغذ، فقط محدود به صنعت نشر نیست و فعالین صنعت نوشت افزار و محصولات فرهنگی هم با بالارفتن هزینه کاغذ وارداتی و کیفیت نامطلوب کاغذ داخلی رو به رو هستند. کاغذ داخلی هم کیفیت مطلوب و مورد نیاز تولیدکنندگان را ندارد و از سویی کاغذ وارداتی با مشکلاتی همچون نوسان قیمت مواجه است؛ به صورتی که گاهی طی چند روز چند میلیون تومان افزایش می یابد. در عین حال، بخش قابل توجهی از کاغذ مورد استفاده تولیدکنندگان و ناشران، وارداتی است و سهم مهمی از این واردات از چین تامین می شود.
اما کاغذ در ایران همیشه چنین وضعیت شکننده ای نداشته. بر خلاف تصور امروز که کاغذ را بیشتر به عنوان کالایی وارداتی می شناسیم، سرزمین های ایرانی و شهر های واقع در حوزه تمدن ایران و اسلام، در دوره هایی از مهم ترین مراکز تولید کاغذ در جهان بودند. نام هایی مانند کاغذ سمرقندی، خراسانی، بغدادی و انواع کاغذهای تولیدشده در شهرهایی همچون اصفهان، یزد، تبریز و کرمان، قسمتی از تاریخ طولانی این صنعت را روایت می کنند.
با وجود سابقه طولانی تولید کاغذ در ایران، کیفیت همه محصولات داخلی یکسان نبود. در دوره های مختلف، کاغذهای مرغوب خارجی هم وارد کشور می شدند و در بین خوشنویسان و کاتبان مورد استفاده قرار می گرفتند. کاغذهای چینی، خان بالغ و خطایی همچون کاغذهای وارداتی مرغوب بودند. از هند هم انواعی مانند کاغذ کشمیری و احمدآبادی وارد می شد و کاغذ انگلیسی هم در بازار ایران حضور داشت.
در سده نوزدهم، روسیه یکی از مسیرهای مهم ورود کاغذ به ایران بود و بتدریج محصولات کاغذی کشورهای اروپائی هم سهم بیشتری از بازار ایران پیدا کردند. در این دوره، مصرف کاغذ در ایران نسبت به کشورهای اروپائی بازهم محدود بود، اما با گسترش دیوان سالاری، آموزش، چاپ و نشر، تقاضا برای کاغذ افزایش پیدا کرد.

افول تولید سنتی کاغذسازی در ایران

ورود کاغذهای ماشینی اروپائی و روسی، بااینکه در بعضی موارد از نظر کیفیت با کاغذهای دست ساز ایرانی قابل مقایسه نبود، اما قیمت پایین تر آنها موجب شد سهم بیشتری از بازار را در اختیار بگیرند. از سوی دیگر، نبود سیاست صنعتی پایدار برای پشتیبانی از تولید داخلی، ضعف فناوری و دشواری دسترسی به مواد اولیه مرغوب هم شرایط را برای کارگاه های سنتی دشوار کرد.
در دوره صفویه هم با وجود استمرار تولید کاغذ در شهرهایی مانند اصفهان، یزد، کرمان و دیگر مراکز، کیفیت قسمتی از کاغذهای داخلی در مقایسه با نمونه های وارداتی پایین تر بود و برخی خطاطان ترجیح می دادند از کاغذهای خارجی استفاده نمایند. سقوط صفویه، جنگ های داخلی، ناامنی و حمله افغان ها و لشکرکشی های نادرشاه هم ضربه دیگری به صنایع داخلی وارد کرد. در دوره های کوتاه ثبات، مانند دوران کریم خان زند، برخی مراکز تولید باردیگر رونق گرفتند، اما این رونق پایدار نبود. سرانجام، خیلی از کارگاه های سنتی کاغذسازی در شهرهایی مانند اصفهان و یزد تعطیل شدند و ایران بیشتر از پیش به واردات کاغذ وابسته شد.

تلاش هایی برای صنعتی کردن کاغذ

با ورود فناوری های جدید، مسئله تولید صنعتی کاغذ در ایران هم عنوان شد. در دوره قاجار، دولت برای کاهش وابستگی به واردات تلاش هایی برای انتقال تکنولوژیهای جدید انجام داد. امیرکبیر، صدراعظم دوره قاجار، در قالب سیاستهای صنعتی خود بعضی از شاگردان را برای فراگیری فنون صنعتی همچون کاغذسازی به روسیه فرستاد. یکی از این افراد، آقا رحیم اصفهانی، بعد از بازگشت به ایران در سال ۱۸۵۴ کارخانه ای برای تولید کاغذ در تهران تأسیس کرد.
با این حال، تولید داخلی نتوانست به سرعت خویش را با صنعت کاغذسازی اروپا هماهنگ کند. مشکلات تامین مواد اولیه، ضعف فناوری، محدودیت سرمایه گذاری، سازمان دهی نامناسب تولید و ورود کاغذهای ماشینی ارزان قیمت، از عواملی بودند که بتدریج صنعت سنتی کاغذسازی ایران را تحت فشار قرار دادند.
در قرن بیستم، سعی برای ایجاد کارخانه های صنعتی کاغذسازی وارد مرحله جدیدی شد. ایران برای مدت طولانی بخش عمده نیاز خود به کاغذ را از خارج تامین می کرد، اما بتدریج کارخانه هایی برای تولید کاغذ و خمیر کاغذ در کشور راه اندازی شدند. تا سال ۱۹۷۰، حدودا تمام کاغذ مورد نیاز ایران وارداتی بود، اما بعد از آن سهم تولید داخلی افزوده شد. در دهه ۱۳۵۰ هم کارخانه هایی در نقاط مختلف کشور توسعه یافتند و ظرفیت تولید افزایش پیدا کرد.
در سال ۱۹۷۶، کارخانه کاغذسازی اهواز حدود ۱۰۵ هزار تن کاغذ تولید کرد و کارخانه ای با ظرفیت سالانه ۱۵۰ هزار تن هم در انزلی تکمیل شد. بعدها کارخانه های دیگری همچون کارخانه کاغذ و خمیر کاغذ ساری به مجموعه تولیدکنندگان کشور اضافه شدند. در بعضی واحدها هم از مواد اولیه ای مانند باگاس یا تفاله نیشکر برای تولید خمیر کاغذ استفاده شد. با وجود توسعه تولید داخلی، واردات بازهم قسمتی از نیاز کشور را تامین می کرد؛ هم در زمینه مواد اولیه مانند خمیر کاغذ و کاغذ باطله و هم در زمینه محصولات غائی مانند کاغذ و مقوا.

آغاز وابستگی ایران به واردات کاغذ

وابستگی به واردات در دوره قاجار شدت بیشتری پیدا کرد. قسمتی از کاغذ مورد نیاز ایران از روسیه و کشورهای اروپائی تامین می شد و در کنار آن کاغذهایی از هند و چین هم وارد بازار ایران می شدند. کاغذهای وارداتی معمولا برمبنای محل تولید خود شناخته می شدند؛ همچون کاغذ انگلیسی از انگلستان، کشمیری و احمدآبادی از هند و خان بالغ از چین. در نیمه نخست قرن نوزدهم، روسیه یکی از منابع مهم واردات کاغذ به ایران بود. در ادامه، با توسعه روابط تجاری با اروپا، کشورهای مختلف اروپائی هم در تامین کاغذ ایران نقش پیدا کردند.

فناوری ساخت کاغذ، در اختیار چین

شواهد و یافته های دیرینه شناسی نشان میدهد انسان از گذشته های دور به دنبال موادی بوده که بتواند اندیشه ها، وقایع و اطلاعات خویش را بر آنها ثبت و برای دیگران منتقل کند. پیش از اختراع کاغذ، موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان، پوست، چرم، پاپیروس و برگ درخت برای نوشتن و ثبت اطلاعات مورد استفاده قرار می گرفتند. چینی ها نخستین ملتی بودند که بشکل ساختاریافته به تولید کاغذ پرداختند. فناوری ساخت کاغذ بعدها از چین به مناطق مختلف آسیا گسترش یافت.
ورود کاغذ به جهان اسلام معمولا با نبرد طراز در سال ۷۵۱ میلادی ارتباط دارد. برمبنای روایت مشهوری که وجود دارد؛ پس از این نبرد، بین نیروهای مسلمان و چینی در نزدیکی سمرقند، بعضی از کاغذسازان چینی اسیر شدند و فن کاغذسازی را به ساکنان منطقه آموختند. بعد از آن، سمرقند به یکی از مراکز مهم تولید کاغذ تبدیل شد و این صنعت از آنجا به دیگر مناطق جهان اسلام راه پیدا کرد.
البته این روایت در پژوهش های جدید محل بحث است. جاناتان بلوم، پژوهشگر تاریخ کاغذ، استدلال کرده که داستان انتقال فناوری کاغذسازی بوسیله اسیران چینی را نمی توان روایت قطعی شروع کاغذسازی در آسیای مرکزی دانست. چون که شواهدی از رواج این فناوری در آسیای مرکزی، همچون سمرقند، قبل از سال ۷۵۱ میلادی هم وجود دارد. در عین حال، شواهد موجود نشان میدهد که پس از نبرد طراز، فناوری کاغذسازی از سمرقند به سرزمین های اسلامی گسترش بیشتری پیدا کرد.
قبل از رواج کاغذ در ایران، از مواد مختلفی برای ثبت اسناد و وقایع استفاده می شد. در دوره هخامنشیان، لوح های گلی و بعد پاپیروس کاربرد داشتند و از فلز و سنگ هم استفاده می شد. در دوره اشکانی و ساسانی، پاپیروس و پوست از مواد اصلی برای ثبت اسناد بودند. واژه «دیفترا» که برای پوست به کار می رفت، بعدها در زبان فارسی با واژه «دفتر» پیوند یافت. همین طور برخی شواهد نشان میدهد که ایرانی ها پیش از نبرد طراز با کاغذ چینی آشنا بودند. در عین حال، کاغذ در آن دوره کالایی کمیاب و گران قیمت بود و بیشتر برای اسناد مهم و کاربردهای خاص استفاده می شد.
پس از گسترش صنعت کاغذسازی در آسیای مرکزی، سمرقند به یکی از مهم ترین مراکز تولید کاغذ تبدیل شد. کاغذ تولیدشده در این شهر به مناطق مختلف جهان اسلام صادر می شد و بتدریج مراکز دیگری هم در خراسان و سایر شهرها شکل گرفتند. در متون تاریخی، شهرت کاغذ سمرقندی به اندازه ای بوده که در کتاب «حدود العالم» در رابطه با این شهر آمده است: «سمرقند کاغذ خیزد که به همه جهان برند.»
کاغذ سمرقندی از مشهورترین و مرغوب ترین کاغذهای مورد استفاده در سده های میانی دوران اسلامی بود. این کاغذ در سمرقند تولید می شد و به علت کیفیت مناسب، به دیگر شهر های جهان اسلام راه می یافت. در بعضی منابع، این نوع کاغذ با نام هایی مانند کاغذ چینی، هندی یا خراسانی هم شناخته شده. سمرقند تنها مرکز تولید کاغذ در شرق سرزمین های اسلامی نبود. خراسان هم به یکی از مناطق مهم تولید کاغذ تبدیل شد و انواع گوناگونی از کاغذ در این منطقه تولید می شد. تعدادی از این کاغذها برمبنای نام تولیدکننده، حاکم یا محل تولید نام گذاری شده بودند.
از جمله این انواع میتوان به کاغذ خراسانی، جیهانی، جعفری، مأمونی، منصوری، سلیمانی، طاهری، طلحی، نوحی و فرعونی اشاره نمود. کاغذ خراسانی به طور عمده از الیاف پارچه و کتان تهیه می شد. «کاغذ فرعونی» هم از انواع کاغذهای تولیدشده در خراسان بود که تا چند قرن مورد استفاده قرار گرفت و در دوره هایی با پاپیروس مصر رقابت می کرد. در کنار این ها، کاغذهای دیگری هم در مناطق مختلف تولید می شدند. کاغذ جیهانی به شهر جیهان در خراسان، کاغذ جعفری به جعفر بن یحیی برمکی، کاغذ مأمونی به دوره مأمون و کاغذ منصوری به منصور کاغذی، کاغذساز سمرقندی، منسوب بود.

شهرهایی در ایران که پیشتاز تولید کاغذ بودند

با گسترش صنعت کاغذسازی، تولید این محصول از سمرقند و خراسان فراتر رفت. در شهرهایی مانند آمل، تبریز، اصفهان، کرمان و یزد هم کارگاه های کاغذسازی فعالیت داشتند. در حدود سال ۱۰۰۰ هجری، شهری در بین مراغه و زنجان به نام خونج به علت کیفیت کاغذ تولیدی خود به «کاغذکنان» شهرت یافت؛ نامی که خود نشان دهنده اهمیت صنعت کاغذسازی در آن منطقه بود.
در دوره های بعد، شهرهایی مانند اصفهان، شیراز، تبریز، مشهد، کاشان و یزد هم از مراکز تولید کاغذ بودند. در سده های شانزدهم و هفدهم میلادی، تولید کاغذ در شهرهایی مانند اصفهان، یزد و کرمان ادامه داشت و در سده هجدهم هم احتمالا رشت از مراکز تولید کاغذ بوده است. در سده نوزدهم، تهران، اصفهان، کرمان و مشهد هم از مراکز تولید کاغذ به شمار می رفتند.
کاغذهای تولیدشده در ایران و جهان اسلام تنها یک نوع محصول نبودند و برمبنای کیفیت، محل تولید و نوع مصرف تفاوت داشتند. کاغذ سمرقندی یکی از انواع مشهور و مرغوب بود که در سمرقند تولید می شد و شهرت زیادی داشت. کاغذ بغدادی هم در دوره عباسیان شهرت پیدا کرد و برای کتابت و مکاتبات استفاده می شد.
کاغذ سلطانی یا دولتی، کاغذی ضخیم و مرغوب بود که برای فرمان ها و اسناد رسمی کاربرد داشت. کاغذ ابری هم نوعی کاغذ تزئینی بود که با روش ابر و باد رنگ آمیزی می شد و در کتاب آرایی، حاشیه نسخه های خطی و هنرهای وابسته به کتاب کاربرد داشت. کاغذ خان بالغ یا خان بالیغ هم از کاغذهای وارداتی چین بود. «خان بالغ» نامی بود که برای پکن به کار می رفت و این نوع کاغذ در بین کاتبان و هنرمندان ایرانی از اعتبار خاصی برخوردار بود.
کاغذ ایرانی فقط برای مصرف داخلی تولید نمی شد. شهرت کاغذهای سمرقندی و خراسانی موجب شد این محصولات به دیگر شهر های جهان اسلام و مناطق مختلف آسیا صادر شوند. براستی، در دوره هایی ایران و مناطق شرقی جهان اسلام نه تنها مصرف کننده کاغذ بودند، بلکه خود از مراکز مهم تولید و صادرات آن محسوب می شدند. همین سابقه تاریخی نشان میدهد که وابستگی امروز ایران به واردات کاغذ، نتیجه یک روند تاریخی طولانی و تغییرات اقتصادی و فناورانه در این صنعت است.

کاغذی که از پارچه و الیاف ساخته می شد

کاغذسازان در ایران با نام هایی مانند «کاغذساز»، «کاغذگر» و «کاغذی» شناخته می شدند و در مکان هایی مانند کاغذخانه، کاغذگرخانه یا کارگاه کاغذسازی فعالیت می کردند. مواد اولیه تولید کاغذ در ایران به طور عمده شامل پارچه های کهنه، الیاف فرسوده و مواد مشابه بود. این مواد ابتدا برای مدتی در آب خیسانده می شدند تا الیاف آنها از یکدیگر جدا شود.
پس از خیساندن، مواد اولیه در آسیاب های مخصوص کوبیده می شدند تا به خمیر تبدیل شوند. این مرحله ممکن بود با استفاده از آسیاب های آبی صورت گیرد و نشان میدهد که تولید کاغذ سنتی تا اندازه زیادی با منابع آب و زیرساخت های آبی ارتباط داشت. خمیر حاصل سپس برای مدتی در معرض تخمیر قرار می گرفت و بعد از شست وشو، در حوضچه های بزرگ آب ریخته می شد. کارگر با هم زدن مداوم خمیر، آنرا برای مرحله قالب گیری آماده می کرد.
در مرحله بعد، قالبی چهارگوش با توری مخصوص درون خمیر فرو برده می شد و با حرکت دادن آن، لایه ای یکنواخت از خمیر روی سطح قالب قرار می گرفت. ورقه حاصل، برای خشک شدن آماده می شد. در خیلی از کارگاه های سنتی ایران، بر خلاف برخی روشهای تولید کاغذ در اروپا، مرحله پرس کردن بشکل گسترده انجام نمی شد و ورقه های کاغذ در معرض نور خورشید خشک می شدند. این تکنیک باعث می شد کاغذ غائی بافتی نسبتاً سست و اسفنجی داشته باشد.
پس از خشک شدن، کاغذ برای مصرف نوشتاری نیازمند عملیات تکمیلی بود. ورقه ها با ماده ای نشاسته ای به نام «آهار» پوشانده می شدند تا جوهر روی سطح کاغذ پخش نشود. سپس سطح کاغذ با سنگ، صدف یا ابزار مخصوص صیقل داده می شد. این مرحله را «مهره کشی» می نامیدند. محصول نهایی، کاغذ آهارمهره یا صیقل خورده بود که سطحی صاف و مناسب برای خوشنویسی و کتابت داشت. تفاوت مهم میان کاغذسازی چینی و ایرانی در مواد اولیه است. در چین، از الیاف گیاهی تازه مانند بامبو و پوست درخت توت استفاده می شد؛ در حالیکه کاغذسازان ایرانی بیشتر به استفاده از پارچه های فرسوده و الیاف بازیافتی متکی بودند. این تکنیک از یک طرف مواد اولیه ارزان تری در اختیار تولیدکننده قرار می داد و از سوی دیگر می توانست بر کیفیت غائی کاغذ اثر بگذارد.

کاغذ در فرهنگ و زندگی ایرانیان

کاغذ بتدریج از یک ابزار فقط نوشتاری فراتر رفت و در قسمت های مختلف زندگی اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار گرفت. قرآن و متون ادبی، فرمان های حکومتی، قباله ها و اسناد شرعی، نامه ها، طلسم ها و تعویذها، همگی همچون موارد استفاده از کاغذ بودند.
کاغذ در بسته بندی کالا، ساخت بادبزن و حتی برخی کاربردهای معماری هم مورد استفاده قرار می گرفت. کیفیت کاغذ همین طور ارتباط مستقیمی با هنرهای ایرانی داشت. خوشنویسان برای اجرای آثار خود به کیفیت، بافت و میزان صافی کاغذ توجه زیادی داشتند. کاغذ آهارمهره شده و کاغذهای مرغوب وارداتی در بین خوشنویسان جایگاه ویژه ای داشتند. هنرهایی مانند ابر و باد و قطاعی هم نشان می دهند که کاغذ در ایران بتدریج از یک وسیله نوشتن به یک رسانه هنری تبدیل شد.
حالا بعد از قرن ها، مسئله کاغذ در ایران بار دیگر به یکی از چالش های جدی تبدیل گشته است؛ با این تفاوت که این دفعه مسئله نه کمبود فناوری شناخت کاغذ، بلکه مجموعه ای از عوامل اقتصادی، صنعتی، ارزی و مدیریتی است. از یک طرف، تولیدکنندگان داخلی با مشکلات تامین مواد اولیه، کیفیت و سرمایه گذاری مواجهند و از سوی دیگر، واردات به نرخ ارز و سیاستهای تجاری وابسته است. در چنین شرایطی، هر نوسان در بازار ارز می تواند مستقیماً به بازار کاغذ منتقل شود.
در حال حاضر، اختلاف بر سر کیفیت کاغذ داخلی و خارجی بازهم ادامه دارد. قسمتی از فعالین صنعت اعتقاد دارند در صورت تولید کاغذ ایرانی باکیفیت، دلیلی جهت استفاده از محصول خارجی ندارند؛ اما تا آن زمان که تولید داخلی نتواند از نظر کیفیت، ثبات عرضه و قیمت پاسخگوی نیاز بازار باشد، وابستگی به واردات ادامه خواهد داشت. سرزمینی که روزگاری از مراکز مهم تولید کاغذ جهان بود و کاغذ سمرقندی و خراسانی آن شهرتی فراتر از مرزها داشت، بعدها تحت تأثیر تغییرات فناوری و اقتصادی به واردکننده کاغذ تبدیل شد و در دوره معاصر هم تلاش نموده باردیگر ظرفیت تولید داخلی را احیا کند.
به اجمال، کاغذ داخلی هم کیفیت مطلوب و مورد نیاز تولیدکنندگان را ندارد و از طرفی کاغذ وارداتی با مشکلاتی همچون نوسان قیمت مواجه است؛ به صورتی که گاهی طی چند روز چند میلیون تومان افزایش خواهد یافت. در سال ۱۹۷۶، کارخانه کاغذسازی اهواز حدود ۱۰۵ هزار تن کاغذ تولید کرد و کارخانه ای با ظرفیت سالانه ۱۵۰ هزار تن هم در انزلی تکمیل شد. واژه دیفترا که برای پوست به کار می رفت، بعدها در زبان فارسی با واژه دفتر پیوند یافت.