ضریح، در سنت معماری و هنر مذهبی شیعه، سازه ای است که اطراف مزار قرار می گیرد و در دوره های مختلف با بهره گیری از هنرهایی مانند خوشنویسی، کتیبه نگاری، فلزکاری، قلم زنی، زرگری، خاتم کاری و طراحی نقوش ساخته و تزئین شده است. این عناصر در کنار هم، بخشی از خاصیت های هنری و مذهبی ضریح را شکل می دهند. مرقد مطهر امام رضا(ع) در مشهد هم در طول تاریخ شاهد تغییر و ساخت ضریح های مختلف بوده است. بر مبنای منابع تاریخی، قبل از ایجاد ضریح به شکل امروزی، صندوق هایی بر فراز مرقد قرار داشته و در دوره های بعد، ضریح هایی با جنس، ساختار و تزیینات متفاوت ساخته و نصب شده اند. ضریحی که امروز بر مرقد امام رضا(ع) قرار دارد، پنجمین ضریحی است که در دوره های تاریخی مختلف ساخته شده. ضریح پنجم با طراحی محمود فرشچیان، از عناصر مختلفی مانند نقوش اسلیمی، گل و برگ، کتیبه های قرآنی، خوشنویسی و ترکیب طلا و نقره تشکیل شده است. در طراحی آن همین طور از برخی اعداد و نقوش با مضامین در رابطه با باورهای شیعی استفاده شده است. در ادامه این گزارش، به مرور تاریخچه پنج ضریح امام رضا(ع) و روند تغییرات آنها پرداختیم و در ادامه، ساختار، طراحی، کتیبه ها، نقوش و هنرهای به کاررفته در ضریح فعلی را بررسی کردیم.
ضریح در فرهنگ معماری و هنر مذهبی، سازه ای مشبک است که پیرامون مزار شخصیت های مذهبی قرار می گیرد. ضریح در دوره های مختلف شامل مجموعه ای از هنرها و فنون همچون طراحی، درودگری، نقاشی، کتیبه نگاری، خوشنویسی، حجاری، میناکاری، قلم زنی، زرگری و مرصع کاری بوده است. در مورد مرقد مطهر امام رضا(ع) هم ایجاد ضریح فعلی حاصل یک روند تاریخی چندمرحله ای است. بر مبنای داستانهای تاریخی، در ابتدا سنگی برای مشخص کردن محل دفن قرار داشته و با گذشت زمان، صندوقی با حجم و ارتفاع بیشتر بر فراز مرقد تولید شده است. در مرحله بعد، ضریح بعنوان سازه ای مشبک پیرامون صندوق و مرقد شکل گرفته.
درباره نخستین ضریح قرارگرفته بر مرقد مطهر امام رضا(ع)، در منابع تاریخی داستانهای مختلفی وجود دارد. در بعضی منابع ساخت آنرا به دوره تیموریان نسبت دادند و برخی دیگر از دوره شاه اسماعیل اول یا شاه عباس اول صفوی نام برده اند. در حالیکه در برخی از منابع تاریخی، ساخت این ضریح به دوره شاه طهماسب اول صفوی نسبت داده شده است. بر طبق این روایت، ضریح نخست، در میانه قرن دهم هجری قمری تولید شده و ساختاری چوبی با تسمه های فلزی و پوشش طلا و نقره داشته است. این ضریح بر روی صندوق چوبی مرقد قرار گرفته بود. البته درباره ی جنس ضریح هم اتفاق نظر وجود ندارد. بیشتر منابع آنرا چوبی دانسته اند، اما درباره ی نوع چوب، از شمشاد و صندل نام برده شده و برخی منابع هم جنس آنرا نقره یا فولاد ذکر کرده اند.
ضریح دوم که به «نگین نشان» شهرت دارد، در سال ۱۱۶۰ هجری قمری ساخته و نصب شده است. در بعضی منابع، شاهرخ، فرزند رضاقلی میرزا و از نوادگان نادرشاه افشار، بعنوان واقف این ضریح معرفی شده است. از خاصیت های این ضریح، میتوان از نگین هایی مانند یاقوت و زمرد در بخشهایی از ساختار آن یاد کرد. اعتمادالسلطنه مشخصات این ضریح را هم به شکل کامل در نوشته هایش آورده است. وی در وصف ضریح دوم می نویسد: «ضریح دوم هم از فولاد است، ولی در هر گوی آن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد نصب است که دانه ها در ورق طلای ضخیمی نصب شده، مثل نگین دان انگشتر و آنرا در روی فولاد ضریح نصب کرده اند، بطوریکه طلا از دور نمایان است». همین طور کتیبه ای درباره ی وقف و نصب ضریح بر آن قرار داشته است. این ضریح بعدها در مجموعه ضریح های قرارگرفته بر مرقد امام رضا(ع) باقی ماند و بخشی از تاریخ تغییر و تحول ساخت ضریح در حرم رضوی را شکل داد.
درباره زمان دقیق ساخت و بانی ضریح سوم اطلاعات دقیقی در منابع وجود ندارد. در عین حال، وجود این ضریح در دوره فتحعلی شاه قاجار ثبت شده است. یکی از شواهد مربوط به این دوره، درِ مرصعی است که فتحعلی شاه در سال ۱۲۳۳ هجری قمری به آستانه رضوی اهدا کرد و در بخش شرقی ضریح قرار گرفت. به همین دلیل، در بعضی نوشته ها، به خاطر ارتباط نام فتحعلی شاه با کتیبه درِ مرصع، از او بعنوان بانی ضریح یاد شده است؛ در حالیکه اعتمادالسلطنه این ضریح را فاقد کتیبه دانسته است. طبق گزارش های موجود، ضریح سوم از جنس فولاد بوده و بخشهایی از آن با تزیینات طلا پوشانده شده بود و در بخش بالایی، سازه ای چوبی با پوشش طلا قرار داشت.
سه ضریح در اطراف مرقد امام رضا(ع)، به مدت حدود یک قرن و نیم وجود داشت. این وضعیت تا سال ۱۳۱۱ خورشیدی ادامه داشت؛ زمانی که ضریح چوبی قدیمی به سبب فرسودگی و همزمان با اجرای عملیات نصب صندوق جدید، از محل برداشته شد. بعد از مرمت دو ضریح باقیمانده، آنها در محل قبلی قرار گرفتند و از سال ۱۳۱۱ تا ۱۳۳۸ خورشیدی، دو ضریح وجود داشت؛ ضریح نگین نشان در بخش داخلی و نزدیک به مرقد و ضریح فولادی مربوط به دوره قاجار در بخش بیرونی تر قرار گرفته بود.
ضریح چهارم هم در سال ۱۳۳۸ خورشیدی ساخته شد و به سبب استفاده از طلا و نقره با نام «شیر و شکر» شناخته می شود. این ضریح بعد از برداشته شدن ضریح فولادی دوره قاجار و انتقال آن به موزه آستان قدس رضوی، بر روی ضریح نگین نشان قرار گرفت. ضریح فولادی برداشته شد و بعد از مرمت بخشهایی از کف و سنگ های اطراف مرقد، ضریح نگین نشان مورد پاک سازی و اصلاح قرار گرفت. سپس چهارچوب ضریح جدید نصب و روکش ها، قاب ها و سقف آن اجرا شد. بر روی سقف داخلی این ضریح هم کتیبه ای شامل یک دوبیتی قرار گرفته که تاریخ آن با محاسبه ابجد، سال ۱۳۷۰ هجری قمری ذکر شده است. ضریح چهارم حدود چهار دهه در حرم رضوی قرار داشت و بعد از فرسوده شدن بخشهایی از سازه و روکش های آن، زمینه ساخت ضریح پنجم برقرار شد.
ضریح پنجم که با عنوان «ضریح سیمین و زرین» شناخته می شود، بر مبنای طرح محمود فرشچیان ساخته شد. طراحی این ضریح بعد از بررسی و نظرخواهی از کارشناسان و صاحبنظران انجام گرفت و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۷۲ خورشیدی شروع شد. ساخت ضریح جدید پس از حدود چهار دهه از نصب ضریح «شیر و شکر» شکل گرفت. در طول این مدت، بخشهایی از سازه ضریح چهارم گرفتار فرسودگی شد و روکش های طلا و نقره آن هم بر اثر استفاده و تعمیرات گوناگون نیازمند جایگزینی شده بود. در نهایت بعد از بررسیهای انجام شده، طرح فرشچیان برای ساخت ضریح جدید انتخاب گردید.
در ساخت ضریح پنجم از ترکیب فلز، طلا و نقره استفاده شده و همین طور در بخش داخلی و سقف ضریح، بجای پوشش چوبی ضریح پیشین، از خاتم کاری استفاده شده است. دو کتیبه شامل سوره های «یس» و «هل اتی» در اطراف ضریح قرار گرفته اند. آیات قرآن و اسماء حسنی هم در بخش های مختلف ضریح به خط خوشنویسی اجرا شده اند. در طراحی ضریح پنجم از مجموعه ای از نقوش و عناصر هندسی و گیاهی استفاده شده است. در چهار ضلع، گل های آفتابگردان، شمسه، نقوش اسلیمی و کتیبه های قرآنی همچون عناصری هستند که در طراحی آن به کاررفته است که در منابع در رابطه با طراحی ضریح، هر یک دارای ارتباطات نمادین با مفاهیم اسلامی و شیعی معرفی شده اند. ضریح پنجم همین طور نسبت به ضریح «شیر و شکر» ابعاد بیشتری دارد و بخش های مختلف آن با تلفیقی از نقوش و تزیینات ایرانی و اسلامی طراحی شده است.
طراحی ضریح امام رضا(ع) شامل مجموعه ای از نقوش، عناصر هندسی، گیاهی و نوشتاری در کنار یکدیگر است. در این طراحی، کتیبه های موجود در کنار نقش هایی مانند اسلیمی، گل و برگ، شمسه، لچک و ترنج و محراب، ساختار بصری ضریح را شکل داده اند. یکی از عناصر تکرارشونده در طراحی ضریح، شمسه است. این نقش که در هنر ایرانی و اسلامی سابقه دارد، در تزیینات ضریح هم به کار رفته و در بعضی مطالعات نمادشناسانه، به خورشید و نور و در مواردی به نام پیامبر اسلام(ص) نسبت داده شده است. علاوه بر آن، گل های آفتابگردان در بخشهایی از لچکی های ضریح دیده می شوند که در منابع در رابطه با طراحی، با عنوان «شمس الشموس» و جایگاه امام رضا(ع) بعنوان امام هشتم یاد شده است.
نقوش اسلیمی، گل و برگ و لچک و ترنج هم بخش دیگری از ساختار تزیینی ضریح را می سازند. نقش محراب هم در چهار ضلع ضریح تکرار شده و در رأس محراب ها برخی اسامی آفریدگار قرار گرفته است. همچنین، اعداد در طراحی ضریح نقش و کاربرد مشخصی دارند. عددپنج در بعضی عناصر به پنج تن آل عبا، عدد هشت به جایگاه امام رضا(ع) بعنوان امام هشتم و عدد چهارده به چهارده معصوم نسبت داده شده است. کتیبه ها هم یکی از عناصر اصلی طراحی هستند. آیات قرآن، اسماء حسنی و عبارت های مذهبی در بخش های مختلف ضریح قرار گرفته اند و در کنار نقش های گیاهی و هندسی، بخش نوشتاری طراحی را شکل می دهند. سوره های «یس» و «هل اتی» همچون کتیبه های اصلی ضریح پنجم هستند. انتخاب سوره هل اتی هم در منابع در رابطه با ضریح، با عنایت به جایگاه این سوره در داستانهای مربوط به اهل بیت(ع) توضیح داده شده است. در مجموع، طراحی ضریح پنجم از ترکیب خط، عدد، هندسه، نقوش گیاهی و عناصر معماری شکل گرفته که در آن هر عنصر، علاوه بر کارکرد تزیینی، می تواند مفاهیمی در رابطه با توحید، نبوت، امامت و جایگاه امام رضا(ع) در باور شیعی را منتقل کند.
کتیبه ها در معماری و هنر مذهبی، بخشی از عناصر تزیینی بنا و سازه های مذهبی را شکل می دهند. در ضریح امام رضا(ع) هم نوشته ها در کنار نقوش هندسی و گیاهی قرار گرفتند و بخشی از اطلاعات مربوط به باورهای دینی، بانیان و دوره ساخت را در خود جای داده اند. کتیبه های ضریح را میتوان در چهار گروه شامل کتیبه های دینی، کتیبه های تزیینی، کتیبه های مربوط به بانی و واقف و کتیبه های نمادین دسته بندی کرد. کتیبه های دینی عمدتا شامل آیات قرآن، نامهای الهی و عبارت های مذهبی هستند. در ضریح پنجم، سوره های «یس» و «هل اتی» در بخشهایی از بدنه پیرامونی آن قرار گرفتند. استفاده از این آیات، در کنار سایر نوشته های قرآنی و مذهبی، بخش نوشتاری طراحی ضریح را شکل می دهد. کتیبه های مربوط به بانی و واقف هم اطلاعاتی درباره ی سازنده، اهداکننده یا زمان ساخت و نصب تعدادی از ضریح ها عرضه می کنند و از این جهت، در مطالعه تاریخ ضریح اهمیت دارند.
در کنار متن های قرآنی و اطلاعات تاریخی، کتیبه ها با نقوش اسلیمی، گل و برگ و عناصر هندسی وجود دارد. شیوه قرارگیری حروف، نوع خط، قاب بندی و ترکیب آن با نقوش، بخشی از طراحی بصری ضریح را تشکیل می دهد. کتیبه های حرم را میتوان بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی آن دانست، چونکه برای زائر، این نوشته ها علاوه بر محتوای مذهبی، روایت هایی از دوره های مختلف ساخت، وقف و تغییرات حرم را هم در خود دارند. حتی اشعار و عبارت های فارسی که در بخشهایی از فضای حرم دیده می شوند، بخشی از ارتباط میان ادبیات فارسی و معماری مذهبی را نشان می دهند. سرانجام، در طراحی ضریح ائمه(ع) مجموعه ای از نمادها، نقوش، کتیبه ها و اشعار دیده می شود که کارکرد آنها فقط به جنبه های زیبایی شناختی محدود نمی گردد. هر یک از این عناصر می تواند بخشی از مفاهیم دینی، عرفانی، تاریخی و فرهنگی را منتقل کند. استفاده از نامهای الهی، آیات قرآن، نام پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، نقوش هندسی و گیاهی و همین طور برخی اعداد، نمونه هایی از این عناصر هستند که در ساختار ضریح امام رضا(ع) هم دیده می شوند. از این جهت، ضریح را میتوان طراحی ضریح را مجموعه ای از عناصر نوشتاری دانست که کنار هم قرار گرفته اند تا مفاهیم مذهبی و فرهنگی را در چارچوب هنر بیان کنند.
به طور خلاصه در بعضی منابع ساخت آن را به دوره تیموریان نسبت دادند و برخی دیگر از دوره شاه اسماعیل اول یا شاه عباس اول صفوی نام برده اند. وی در وصف ضریح دوم می نویسد: ضریح دوم هم از فولاد است، ولی در هر گوی آن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد نصب است که دانه ها در ورق طلای ضخیمی نصب شده، مثل نگین دان انگشتر و آن را در روی فولاد ضریح نصب کرده اند، بطوریکه طلا از دور نمایان است. عددپنج در بعضی عناصر به پنج تن آل عبا، عدد هشت به جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم و عدد چهارده به چهارده معصوم نسبت داده شده است.
منبع: sadkado.ir
categories & tags
In جشن, جشنواره, کادو, هدیه
By ارتباطات, تولید, زیبایی, فرهنگ