داستانی از حمایت رهبر شهید انقلاب از هنری که در آستانه فراموشی بود

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:

حمایت از یک هنر دستی، همیشه با شعار اتفاق نمی افتد؛ گاهی یک انتخاب ساده در زندگی روزمره می تواند به ادامه حیات یک هنر و حفظ معیشت هنرمندانی کمک نماید که سال ها برای زنده نگه داشتن آن تلاش نموده اند. صنایع دستی ایران در طول قرن ها فقط وسیله ای برای رفع نیازهای روزمره نبوده اند؛ بلکه هرکدام قسمتی از هویت فرهنگی، دانش بومی و سبک زندگی مردم این سرزمین را روایت می کنند. در عین حال، خیلی از این هنرها در سالهای اخیر به سبب تغییر الگوی مصرف، ورود محصولات صنعتی، بالارفتن هزینه های تولید و کاهش تقاضا، با رکود مواجه شده اند. زیلوبافی هم همچون هنرهایی است که از این شرایط بی نصیب نمانده است.
زیلو، دست بافته ای پنبه ای است که قرن ها در خانه ها، مساجد و اماکن مذهبی مناطق کویری ایران مورد استفاده قرار می گرفت. اما با تغییر سبک زندگی و ورود کفپوش ها وزیراندازهای صنعتی، بازار زیلو هم کوچک تر شد و مانند خیلی از صنایع دستی دیگر، در سالهای اخیر قسمتی از بازار خودرا از دست داده و ادامه فعالیت خیلی از کارگاه های آن با چالش همراه شده است.
برای خیلی از ما ایرانی ها، این زیلوها بالاتر از هرجا با حسینیه امام خمینی (ره) شناخته می شوند. بعد از شهادت رهبر انقلاب، روایت هایی درباره ی توجه ایشان به استفاده از زیلو در حسینیه، بار دیگر نام این دست بافته قدیمی را بر سر زبان ها انداخت. آن چه در این داستانها اهمیت دارد، فقط استفاده از یک زیرانداز سنتی نیست؛ بلکه توجه به یک محصول بومی و دفاع از هنرمندانی است که همچنان برای حفظ این هنر اصیل تلاش می کنند. در ادامه این گزارش با مرور داستانی از توجه رهبر شهید به هنر زیلوبافی، مروری بر پیشینه این دست بافته، خصوصیت های هنری و فنی، نقوش و رنگ های رایج آن و در نهایت مهم ترین عوامل رکود زیلوبافی می پردازدیم؛ هنری که همچنان قسمتی از میراث صنایع دستی ایران است و بالاتر از هر چیز به شناخت، حمایت و توجه جامعه نیاز دارد.

چرا رهبر انقلاب بر استفاده از زیلو در حسینیه تاکید داشتند؟

روایت هایی که درباره ی تاکید رهبر شهید انقلاب بر استفاده از زیلو در حسینیه امام خمینی(ره)، بار دیگر نام این صنایع دستی اصیل ایرانی را بر سر زبان ها انداخت. در این داستانها آمده است که با وجود اهدای فرش های مختلف به حسینیه، ایشان همواره بر حفظ و استفاده از زیلوها تاکید داشتند؛ چونکه معتقد بودند ادامه استفاده از این محصول، به ماندگاری یکی از هنرهای در معرض فراموشی و دفاع از بافندگان آن کمک می نماید. در یکی از نقل ها آمده است که رهبر شهید انقلاب شخصاً بر باقی ماندن زیلوهای حسینیه نظارت داشتند و تاکید می کردند کسی آنها را جمع نکند. در عین حال، روزی یکی از افراد، فرش های اهدایی را در گوشه ای از حسینیه پهن کردند تا در صورت عدم مخالفت ایشان، به مرور فرش ها جایگزین زیلوها شوند.
هنگامی که حضرت آقا وارد حسینیه شدند، بمحض دیدن فرش پرسیدند: این فرش را چه کسی اینجا گذاشته است؟ آن فرد توضیح داد که فرش خریداری نشده و به حسینیه هدیه یا وقف شده است. ایشان در پاسخ فرمودند: هدیه یا وقف بودن فرقی ندارد. من گفته بودم هر فرشی که می آید، به تکایا و حسینیه های کشور بدهید؛ برای خودمان فقط همین زیلوهای آبی باشد. سپس علت این تاکید را هم توضیح دادند و گفتند این زیلوها از صنایع دستی در معرض فراموشی است و عده ای در شهری از راه بافت آن امرار معاش می کنند، اما مشتری چندانی ندارند. اگر همین مقدار استفاده هم از زیلو نشود، کم کم این هنر از بین می رود و بافندگان آن هم منبع درآمد خودرا از دست می دهند. این روایت نشان میدهد که استفاده از زیلو در حسینیه فقط یک انتخاب ساده برای مفروش کردن فضا نبود، بلکه تلاشی برای دفاع از یک هنر بومی و حفظ معیشت خانواده هایی بود که سال ها از راه زیلوبافی روزگار خودرا می گذرانند.

زیلوبافی، هنری با پیشینه چندصدساله

زیلو یکی از قدیمی ترین دست بافته های ایران است که با نخ پنبه بافته می شود و از گذشته در خیلی از مناطق مرکزی و کویری کشور کاربرد داشته است. این زیرانداز به سبب خنک بودن و شست وشوی آسان، برای آب وهوای گرم و خشک انتخاب مناسبی بود. استفاده از الیاف پنبه هم سبب می شد در مقابل گرد و غبار و شرایط اقلیمی مناطق کویری دوام بیشتری نسبت به فرش های پشمی داشته باشد. به همین دلیل، سال ها زیلو در خانه ها، مساجد، حسینیه ها و حتی مدارس این مناطق مورد استفاده قرار می گرفت. هرچند زیلوبافی در شهرهای مختلف ایران رواج داشته، اما نام این هنر بالاتر از هر چیز با مِیبُد یزد گره خورده است. خیلی از محققان، مِیبُد را خاستگاه اصلی زیلوبافی می دانند و اعتقاد دارند این هنر از همین منطقه به دیگر نقاط کشور راه پیدا کرده است. روستای بشنیغان در نزدیکی مِیبُد هم از قدیمی ترین مراکز زیلوبافی است.
درباره قدمت زیلوبافی روایتهای مختلفی وجود دارد. برخی پیشینه آنرا به چند صد سال قبل و برخی دیگر به دوران قبل از اسلام نسبت می دهند. اسناد تاریخی نشان میدهد این هنر حداقل از دوره مظفریان، در قرن هشتم هجری قمری، در میبد رونق داشته است. یکی از قدیمی ترین اشاره های مکتوب به زیلوبافی هم در سفرنامه ناصرخسرو دیده می شود. وی در توصیف شهر تون از وجود صدها کارگاه زیلوبافی سخن گفته که نشان میدهد این هنر در آن زمان رونق قابل توجهی داشته است. امروز هم نمونه هایی از زیلوهای تاریخی در بناهای مذهبی و تاریخی کشور باقیمانده است. همچون میتوان به زیلوهای مسجد جامع هفتادر عقدا، مسجد امیرچخماق یزد، مسجد شاه ولی تفت و مسجد رکن آباد میبد اشاره نمود. یکی از مشهورترین این آثار، زیلویی متعلق به سال ۱۱۱۸ هجری قمری است که ۲۴ سجاده در آن بافته شده و نام واقف هم در حاشیه آن دیده می شود. این زیلو حالا در موزه زیلوی میبد نگهداری می شود و از ارزشمندترین آثار به جامانده از هنر زیلوبافی ایران است.

زیلو، با رنگ های محدود و طرح های اصیل

یکی از خصوصیت های زیلو، سادگی نقش ها و رنگ های آنست. زیلو معمولا از دو بخش تشکیل شده است؛ حاشیه که در اصطلاح بافندگان «دَج» نام دارد و در بیشتر بافته ها حدودا ثابت است، و بخش میانی یا «کار» که بسته به سلیقه بافنده، سفارش مشتری یا محل استفاده، طرح های متفاوتی دارد. بیشتر نقش های زیلو هندسی و متقارن هستند و با خطوط شکسته شکل می گیرند. نقش هایی مانند چشم بلبلی، برگ و مهرگ هم از شناخته شده ترین طرح های این هنر هستند.
رنگ زیلو هم با کاربرد آن ارتباط دارد. زیلوهای آبی و سفید بیشتر در مساجد، حسینیه ها و اماکن مذهبی استفاده می شوند. نوع جوهری که با رنگ های آبی و گِلی بافته می شود، بیشتر کاربرد خانگی دارد و معمولا قیمت مناسب تری دارد. زیلوهای نفتال هم با رنگ های سبز و گِلی بافته می شوند و در بین انواع زیلو از کیفیت بالاتری برخوردار می باشند. همین سادگی در نقش و محدود بودن رنگ ها، یکی از مهم ترین خصوصیت های زیلو است. در سالهای اخیر هم این دست بافته، علاوه بر کاربرد سنتی، در دکوراسیون داخلی و برخی فضاهای معماری باردیگر مورد توجه قرار گرفته است.

هنری که درحال فراموشی است

با وجود سابقه طولانی زیلوبافی، این هنر در سالهای اخیر با کاهش تولید و تقاضا مواجه شده است. کارشناسان علل مختلفی را برای این وضعیت مطرح می کنند؛ از تغییر سبک زندگی و الگوی مصرف گرفته تا بالارفتن هزینه های تولید و کاهش صرفه اقتصادی بافت زیلو. یکی از مهم ترین دلیلهای، تغییر نگاه به استفاده از زیلو در اماکن مذهبی است. در گذشته، خیلی از مساجد به سبب سادگی و هماهنگی با فضای مذهبی از زیلو استفاده می کردند، اما کم کم فرش جای آنرا گرفت.
از سوی دیگر، بالارفتن هزینه های تولید هم ادامه فعالیت خیلی از کارگاه ها را دشوار کرده است. زیلوبافی زمانی هنری خانگی و وابسته به نیروی کار خانواده بود، اما با تغییر شرایط اقتصادی، افزایش دستمزدها و بالا رفتن قیمت مواد اولیه، تولید آن دیگر مثل قبل صرفه نداشت. همین مساله موجب شد موکت و دیگر کف پوش های صنعتی، بخش قابل توجهی از بازار زیلو را در اختیار بگیرند. برخی کنشگران این حوزه، کاهش کیفیت قسمتی از تولیدات و تکرار طرح های قدیمی را هم از دیگر چالش های زیلوبافی می دانند. به عقیده آنان، حفظ اصالت این هنر در کنار طراحی متناسب با سلیقه امروز، می تواند به رونق باردیگر آن کمک نماید. در چنین شرایطی، بعد از شهادت رهبر انقلاب، روایتهای در ارتباط با تأکیدات ایشان جهت استفاده از زیلو، بار دیگر توجه ها را به این هنر قدیمی جلب کرد. این تاکید پیامی برای دفاع از یک هنر بومی و حفظ معیشت بافندگانی بود که سال ها زندگی خودرا از راه زیلوبافی تأمین کرده اند.
پس از شهادت ایشان، توجه مردم و دوست داران به این دست بافته بالاتر از گذشته شد؛ بگونه ای که امروزه میتوان زیلو را در حسینیه ها، تکایا و همینطور موکب های مسیر اربعین مشاهده کرد. این کار، تلاشی برای ادامه رویکرد رهبر شهید در دفاع از این هنر اصیل و قدیمی و همینطور انتقال حال وهوای حسینیه امام خمینی(ره) است. موکب مکتب حاج قاسم در عمود ۵۳۳ مسیر نجف به کربلا هم از این قاعده مستثنا نبوده و با بهره گیری از این زیلوها، تلاش نموده است در حفظ و ماندگاری خاطره و حال وهوای حسینیه امام و همینطور دفاع از هنر زیلوبافی نقشی داشته باشد.

منبع: صد کادو