مهدی متوسلی در گزارش صد کادو: زخم مدینه هنوز تازه است

صد کادو: مهدی متوسلی مدیرعامل موسسه فدک که این روزها و همزمان با سالروز شهادت حضرت زهرا (س) برای چندمین سال زخم مدینه را بر صحنه برده است، درباره این اثر توضیحاتی ارائه نمود.

خبرگزاری مهر – گروه هنر- فریبرز دارایی؛ مؤسسه فرهنگی «فدک» با مدیرعاملی مهدی متوسلی از با سابقه ترین فعالان و گروه های تئاتری ایران است که طی ۳ دهه گذشته در زمینه تولید و اجرای تئاتر با موضوعات دینی و دفاع مقدس فعالیت مستمر و قابل توجهی داشته است. این گروه در جدیدترین فعالیت خود، نمایش «زخم مدینه» نوشته مهدی متوسلی را در تالار ایوان شمس به صحنه برد؛ نمایشی که به زندگی و شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) می پردازد.
«زخم مدینه» برای نخستین بار در سال ۷۲ تولید و در دانشکده پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران به صحنه رفت. در اجراهای گذشته «زخم مدینه» چهره ها و هنرمندانی همچون شهید محمدجواد حسن زاده، مرحوم انوشیروان ارجمند و مرحوم ولی الله مؤمنی به ایفای نقش پرداخته بودند.
اجرای جدید این نمایش نیز با کارگردانی عبدالرضا کیهانی و ایفای نقش بازیگرانی چون جلیل فرجاد، مالک سراج، اسدالله بابایی و مهدی امینی هم راه است.
یکی از خاصیت های گروه «فدک» بازتولید و اجرای مستمر آثار خود همچون «خورشید کاروان» و «زخم مدینه» در سال های مختلف است که هر بار این اجراها با استقبال مخاطبان و علاقه مندان به تئاتر و خصوصاً تئاترهای با موضوع دینی و مذهبی، روبه رو شده است.
به بهانه اجرای جدید «زخم مدینه» به گفتگو با مهدی متوسلی پرداختیم که علاوه بر مدیرعاملی مؤسسه فرهنگی «فدک»، نویسندگی تمامی آثار به صحنه رفته گروه را بر عهده داشته است.
در ذیل این گفتگو را می خوانیم:
* چه خاصیت هایی سبب شده تا نمایش «زخم مدینه» طی سال های مختلف اجرا شود و مخاطب داشته باشد؟
متوسلی: فکر می کنم ۲ موضوع موازی است؛ اول، موضوع نمایش «زخم مدینه» و نوع نگاه داستان به واقعه مصیبت حضرت صدیقه طاهره (س) است. باید بپذیریم که مردم در مطالعات خود، در سخنرانی ها و در روضه ها، همه با وقایع زندگی حضرت صدیقه طاهره (س) به خصوص دوران غم انگیز و دردناک پس از رحلت پیام اکرم (ص) برای ایشان، آشنا هستند. چیزی که می تواند برای چندمین بار مردم را ترغیب به شنیدن این داستان کند، نوع نگاه نمایشنامه و داستان به آن واقعه است.
داستان های تاریخی ما که تغییر نمی کنند بلکه نوع نگاه را باید تغییر داد تا جذابیت های خاص خودرا ایجاد کند. در قسمتی از نمایش «زخم مدینه» با یک داستان موازی، واقعه امروزی شده و برخی از اتفاق ها را بویژه مواردی که مورد اختلاف و تفرقه انگیز است از داستان اصلی جدا و در داستان فرعی و امروزی مطرح می نماییم.
ویژگی جذاب دیگر نمایش «زخم مدینه» برای مخاطب، تکنیک اجرای نمایش است. هر اثر هنری در زمان ارائه باید شاخصه هایی ویژه داشته باشد تا جذابیت ایجاد کند. در موضوع تاریخی که تصور ذهنی همه از داستان مشخص است و بی تأثیر از داستان واقعی نیست، دشوار است تصاویری بسازید که مردم بپذیرند، بر دل مخاطب بنشیند و به تصورات ذهنی اش نزدیک باشد.
در موضوع تکنیک خیلی با دقت کار کردیم و از بازیگران با تجربه، همین طور به بهترین شکل از جلوه های بصری، صحنه ها و تابلوهای زیبا بر صحنه استفاده کردیم.

* چند سالی است از تولید و اجرای «زخم مدینه» می گذرد، آیا چالشی به جهت اینکه اثر درگیر موضوع تاریخ مصرف دار شدن نشود، داشتید؟
اتفاقاً امسال که قصد اجرای نمایش «زخم مدینه» را داشتیم، با توجه به این که اثر حدود ۶ سال در سال های اخیر اجرا نشده بود، یکی از دغدغه های گروه اجرایی به خصوص کارگردان این بود که باید متن بازنویسی و به روزرسانی شود. از گروه خواستم تا همان متن را خوانش و پس از آن به من اعلام کنند که کدام بخش ها نیاز به تغییر دارد. بازخورد پس از دورخوانی ها حاکی از این بود که هیچ موردی که نیازمند تغییر باشد، وجود نداشت.
در نمایش «زخم مدینه» ۲ شاخصه بعنوان اصل انتخاب شده است؛ اول شخصیت حضرت صدیقه طاهره (س) است که فکر نمی کنم هیچوقت در طول تاریخ این شاخصه تغییر کند. شاخصه دوم هم موضوع نیم نگاهی به حادثه دفاع مقدس است که فکر می کنم دفاع مقدس نیز هیچوقت برای مردم از ارزش و احترام نخواهد افتاد و ما نیازمند این نخواهیم بود که به خاطر تغییرات عمومی شاخصه های نمایش، در این دیدگاهمان هم تجدید نظر نماییم.
* یعنی اگر قرار باشد بازبینی در نمایش «زخم مدینه» صورت گیرد، این بازبینی در شکل اجرایی نمایش خواهد بود؟
بله، تقریباً روی متن تغییراتی نداشتیم. دوستان روی کارگردانی نمایش صحبت هایی داشتند که البته به سبب تغییر سالن اجرای نمایش بود. بر خلاف دوره های گذشته که نمایش «زخم مدینه» را در تالار وحدت اجرا می کردیم، امسال این نمایش را در تالار ایوان شمس به صحنه بردیم که به سبب محدود و ثابت بودن صحنه این تالار، با دوستان طراح دکور روی این مساله کار و کوشیدیم که اجرای نمایش را با شرایط موجود در سالن وفق دهیم.
کارگردان های گروه «فدک» به این علت موفق هستند که بخش حواشی کارگردانی را بعنوان تهیه کننده بر عهده می گیرم و انجام می دهم تا کارگردان به جلوه های بصری و کارگردانی هنری کار بپردازد. یکی از موفقیت های گروه ما در این بخش بوده است * شما وقتی نمایشنامه را می نویسید به لحاظ اجرایی نیز تصویر و نگاه کارگردانی برای آن دارید. آیا این نگاه در اجرای اثر که توسط دوستان دیگر کارگردانی می شود، تأثیر دارد؟
واقعیت این است که من کارگردان نیستم و اثری را کارگردانی نکرده ام؛ نویسنده، تهیه کننده و بعنوان مشاور کارگردان فعالیت داشته و دارم و شاید برای به نتیجه رسیدن برخی صحنه ها در سال های مختلف وارد عمل شده و به کارگردان اثر کمک کنم. دوستان کارگردان من در تمام سال های گذشته مستقل بوده و نظرات خودرا داشته اند، منتهی چون نمایشنامه را برمبنای دیدن صحنه نوشته و لمس شان کرده ام، شاید زمان هایی با کارگردان به گفتگو بپردازم و توضیحاتی را درباب چگونگی ساخته و پرداخته شدن موضوع، ارائه دهم.
کارگردان های گروه «فدک» به این علت موفق هستند که بخش حواشی کارگردانی را بعنوان تهیه کننده بر عهده می گیرم و انجام می دهم تا کارگردان به جلوه های بصری و کارگردانی هنری کار بپردازد. یکی از موفقیت های گروه ما در این بخش بوده است.
* گروه «فدک» طی سال های فعالیت خود، تولیداتی داشته که به صورت مستمر این نمایش ها را بازتولید و اجرا می کند. در شرایطی که روند تولید تئاتر در ایران فرسایشی شده، گروه «فدک» چگونه خود و همین طور روند فعالیتش در زمینه بازتولید آثار گروه را حفظ نموده و ادامه می دهد؟
من همیشه در جلسات گروه اجرایی این مساله را تکرار می کنم که کنار هم ماندن و ادامه کار دادن و حفظ کردن یک مجموعه به تلاش مضاعف نیست، بلکه به گذشت مضاعف است. در مجموعه ای که یکدیگر را تحمل کرده و در کنار هم بمانند و نسبت به نابسامانی ها و رنجش ها گذشت داشته باشند، کار پویا و ماندگار می شود. بزرگترین حُسن مجموعه ما و بزرگترین مطلبی که همه اعضای گروه به هم گوشزد کردیم این است که نسبت به هم گذشت و بخشش داشته باشیم. نتیجه این نگاه سبب شده تا دوستان در مجموعه «فدک» ۳۰ سال در کنار هم باشند و فعالیت کنند. نوع تفکر هیأت مدیره بعنوان هسته مرکزی در مؤسسه «فدک» نیز این بوده که دوستان در کنار هم باشند و مجموعه سرپا باشد، حتی اگر هر سال کار نکند.

* از نخستین اجرای «زخم مدینه» تا به حال، گروه چندین سال با این نمایش زندگی کرده و حتی بعضی از بازیگران نمایش دیگر در قید حیات نیستند. روندی که «فدک» با نمایش «زخم مدینه» طی کرد چگونه بود؟
در نخستین سالی که نمایش «زخم مدینه» را در دانشکده هنرهای زیبا اجرا کردیم یکی از ضعیف ترین کارهای ما بود.
* از چه نظر؟
آن نمایش «زخم مدینه» به لحاظ متن، صحنه ها و کارگردانی اصلاً کار موفقی نبود.
* چندمین تجربه گروه بود؟
ما قبل از آن نمایش «خورشید کاروان» را اجرا کرده بودیم که اجرای موفقی بود ولی چون نمایش «زخم مدینه» به لحاظ کیفی برایمان قابل قبول نبود، پس از ۵ شب اجرای آنرا متوقف کردیم. بعد از آن گروهی متشکل از ۲۰ نفر طی ۲ سال در جلسات متوالی روی متن کار کردیم. مجدداً فیش برداشتن از کتاب های تاریخی را شروع و سپس آنها را رده بندی کردم. با دعوت از دوستان بازیگر و حضور آنها، به صورت بداهه پردازی دیالوگ ها را پیاده و متن را تنظیم می کردیم.
طی ۲ سال شبانه روز روی نمایشنامه «زخم مدینه» کار کردم و پس از آن قدرتمند وارد تالار وحدت شدیم و نمایش را اجرا کردیم. البته در شب اول اجرا باز هم تصورمان بر این بود که کار شکست می خورد ولی با همتی که با دوستان در لحظات آخر انجام دادیم، یک «زخم مدینه» فوق العاده روی صحنه رفت که با استقبال قابل توجه مخاطبان همراه بود. شاید اگر آن ۲ سال بردباری و همکاری دوستان نبود، ما دیگر نمایش «زخم مدینه» را نداشتیم.
* به صورتی می توان اظهار داشت که گروه «فدک» طی آن ۲ سال با نمایش «زخم مدینه» به بلوغ رسید؟
به نظر من به یک بلوغ فکری رسیدیم و این کلیشه در ذهن ما شکست که اگر هر کاری بکنیم خوب خواهد بود. به این نتیجه رسیدیم که غرور پنهانی پس از موفقیت «خورشید کاروان» داشتیم و گمان مان بر این بود که می توانیم در مدت زمانی کوتاه، کاری با کیفیت و موفق اجرا نماییم. در آن روند فهمیدیم که اگر بی احتیاطی نماییم و جانب تلاش و پشت کار و مطالعه را کنار بگذاریم کارمان ضعیف خواهد بود و موفق نخواهیم بود، در نتیجه مخاطب نیز به کارمان اقبال نشان نخواهد داد.
بعد از آن تلاش مان را کردیم که در مجموعه «فدک» یک اثر را بعنوان کار ثابت هر ساله و در هر شرایطی برای اجرا داشته باشیم که نمایش «خورشید کاروان» برای این منظور برگزیده شد و سال قبل نیز بیست و نهمین سال اجرای خودرا پشت سر گذاشت و خدا را شکر موفق بودیم. نمایش «زخم مدینه» نهمین دوره اجرای خودرا سپری می کند و نمایش های «خاک تا افلاک» ۵ دوره و «پنجره فولاد» هم ۳ دوره اجرا شدند ولی کوشیدیم «خورشید کاروان» را بعنوان نبض تپنده گروه «فدک» حفظ نماییم.

* گروه «فدک» به صورت تخصصی روی موضوعات دینی، مذهبی و دفاع مقدس کار می کند. تولیدات این گروه طی دهه های گذشته اجرا شده اند ولی آیا حساسیت ها و دغدغه ها سبب شده تا گروه به سمت تولیدات جدید نرود یا ضرورتی احساس نشده است؟
اینکه لزوم احساس نشود نگاه ضعیفی است برای اینکه جامعه ما و شرایط نیاز دارد که مدام کار تولید و اجرا شود. موضوعات مدنظر گروه «فدک» که موضوعات مذهبی و تاریخ اسلام است، موضوعاتی بسیار حساس هستند و اینگونه نیست که من بعنوان نویسنده طی یک ماه گردآوری مطالب و نوشتن متن را انجام دهم. کار بسیار دشوار است و اهتمام من همیشه این بوده در موارد مختلف با کارشناسان صاحب نظر و آشنا و مسلط به زوایای امور مذهبی، داستان های مذهبی و تاریخ اسلام مشورت کنم و کمک بگیرم.
روایت های تاریخی تاریخ اسلام همه نسبت به اعتبارشان دارای درجه بندی هستند در نتیجه من باید خیلی در اعتبارسنجی آنها دقت کنم و بعد آنها را در نوع مطرح شدنشان در متن نمایش، رتبه بندی کنم. این بیان کننده راه ظریف و حساسی است که ما انتخاب نموده ایم برای اینکه هدف مان این است در عرصه تئاتر مذهبی کار ارزشمندی ارائه دهیم. اگر کارمان منجر به آزار شود، تمام زحمات مان از بین می رود.
مطلب دیگر این است که تولید کارها نیازمند عقبه و تدارکات سنگینی است و ما باید در شرایطی وارد کار شویم که در بین راه با تزلزل و ضعف پشتیبانی روبرو نشویم. تصمیم ما بر این است که کار خوب ارائه دهیم و کار ضعیف انجام ندهیم.
نکته مهم دیگر این است که توقع جامعه را از مجموعه خودمان بالا برده ایم بدین جهت نمی توانیم به این توقع نگاه نداشته باشیم. توقع مخاطبان از ما این است که کاری باارزش و فوق العاده ببینند.
این عوامل منجر به این می شوند که در ظاهر اینگونه دیده شود که گروه «فدک» خیلی تولیدات متوالی و کلان ندارد اما مجبوریم با شرایط فعلی فرهنگی جامعه و شرایط حاکم بر جامعه حرکت نماییم و پیش برویم.
* درانتها آیا باتوجه به مواردی که اشاره فرمودید، گروه «فدک» تولیدات جدیدی مدنظر دارد؟
بله، ما چند کار را آماده و در نوبت داریم تا در فرصت مناسب نسبت به تولیدشان اقدام نماییم. یکی از این کارها در حوزه دفاع مقدس و البته ارتباط این حوزه با دوده است. همین طور در زندگی مرحوم نواب صفوی سال ها مطالعات و ملاقات های زیادی انجام دادم و در نهایت نمایشنامه ای نوشتم که البته تولید و اجرای این اثر نیازمند فرصت و شرایط سیاسی خاص خود است. در حوزه های اجتماعی نیز یک یا ۲ کار دارم که مترصد امکان و فرصت مناسب برای تولید و اجرای شأن هستم.

منبع: صد کادو