تبیین فرهنگ ارتباطی امام موسی صدر در دست یابی به قدرت نرم

صد کادو: تاکید امام موسی صدر بر استقلال بشر و آزادی او و استنباط این نکته از مفهوم خلیفه بسیار لطیف و دارای آثار فراوان است، و در جای جای نوشتارها و گفتارهای وی تکرار شده است. برای همین است که امام موسی صدر به آزادی عقیده و آزادگی انسان ها سخت پایبند است.

به گزارش صد کادو به نقل از ایسنا، نزدیک به سه دهه است که «دیپلماسی عمومی» بعنوان یکی از پرکاربردترین ابزارهای «قدرت نرم» برای اثرگذاری بر کنش های بازیگران بین المللی، از طرف بعضی از سیاست مداران و تصمیم گیران اجتماعی در کشورهای قدرتمند در عرصه های مختلف مورد استفاده قرارگرفته است. برمبنای تازه ترین ارزیابی مرکز دیپلماسی عمومی دانشگاه کالیفرنیای جنوبی و دفتر ارتباطات پرتلند، فرانسه قوی ترین «قدرت نرم» جهان است. بریتانیا و آمریکا نیز به ترتیب دوم و سوم هستند.

«جوزف نای» (Joseph Nye) اولین اندیشمندی است که واژه «قدرت نرم» را در روایت های خود به کار برده است. «واداشتن منطقی دیگران به این که نتایجی که شما می خواهید را بخواهند. » یکی از تعریف هایی است که وی برای قدرت نرم بیان کرده است. جوزف نای می گوید که قدرت نرم، به همکاری گرفتن و عضوگیری افراد بجای مجبور کردن آنها با زور و تهدید (برخلاف میل شان) برای انجام کاری است.

همچنین «دیپلماسی عمومی» نیز نوعی دیگر از از دیپلماسی است که هدف آن تاثیرگذاری دولت ها بر مردم کشور هدف با سوگیری جهت دار دولت – مردم است. از آنجائیکه در اینگونه دیپلماسی از عنصر فرهنگ در سطح بالایی استفاده می شود، به «دیپلماسی فرهنگی» هم مشهور است. به عبارت دیگر دیپلماسی فرهنگی زیر مجموعه یا قسمتی از دیپلماسی عمومی است که با به کارگیری فرهنگ بعنوان مبنای قدرت نرم اهتمام دارد از بستر فرهنگ به تعامل و ارتباط با آحاد مختلف جامعه بپردازد.

از همین رو جوزف نای در لابه لای نظریه قدرت نرم به دیپلماسی عمومی یا فرهنگی بعنوان یکی از مهم ترین شیوه های قدرت نرم توجه بسیار دارد و برای آن سه مؤلفه اساسی بیان می کند که شامل «ارتباطات روزانه با مردم»، «ارتباطات استراتژیک موضوعی» و «گسترش روابط طولانی مدت با افراد کلیدی» است. این سه مؤلفه امروزه به سه محور اساسی ساز و کار نوین دیپلماسی عمومی و فرهنگی با عنوان مدیریت پیام، برقراری ارتباطات راهبردی و تثبیت روابط پایدار تبدیل گشته است.

قدرت نرم به توانایی تغییر آنچه دیگران فکر می کنند و انجام این کار بوسیله جذب و اقناع بجای اجبار و زور اطلاق می شود. البته پژوهشگران هنوز در زمینه ارائه تعریفی واحد از قدرت نرم به تفاهم نرسیده اند و در این زمینه بین آنها اختلاف نظر وجود دارد. در نتیجه این اصطلاح مبهم باقی مانده است.

نای در تشریح نظریه قدرت نرم خاطرنشان می کند که پایه و اساس قدرت نرم شکل دادن به ترجیحات و گرایش های دیگران است. در این زمینه منابع (فرهنگ، قوانین، مؤسسات) در تعیین اثربخشی قدرت نرم بسیار مهم هستند. منابع قدرت نرم در چارچوب فرهنگ مطرح می شود.

نای که یک پژوهشگر سیاسی اهل ایالات متحده آمریکا است در سراسر کتابش با عنوان «قدرت نرم (soft power) تلاش می کند ابزار مختلف قدرت نرم را نشان دهد. دیپلماسی عمومی، سخنرانی ها، گسترش مراکز علمی، توجه به شاخصه های فرهنگ و ایده هایی مثل جهانی شدن و دموکراسی را همچون ابزار قدرت نرم بر می شمارد.

در امتداد این گفتار می توان تصریح کرد که ۱۹ سال تلاش بی وقفه امام موسی صدر از سال ۱۳۳۸ تا ۱۳۵۷ در کشور لبنان نشان داد که آگاهی داشتن به فرهنگ، چگونگی برقراری ارتباط مؤثر و گفت و گو در چارچوب «مدیریت پیام»، «برقراری ارتباطات راهبردی» و «تثبیت روابط پایدار» که سه محور اساسی ساز و کار نوین دیپلماسی عمومی و فرهنگی هستند، می توان به ارتقاع سطح زندگی اقشار مختلف جامعه این کشور کمک نماید.

لبنان نیز کشوری با فراز و فرودهای گوناگون در طول تاریخ است. این کشور، از کثرت فرهنگی و فرقه ای مختلفی برخوردار می باشد. بدین جهت همواره همگرایی و ایجاد انسجام میان آحاد مختلف این جامعه برای رهبران و اندیشمندان آن یک دغدغه مهم ذهنی و رفتاری بوده است.

رهبر ایرانی تبار شیعیان لبنان با تاکید بر این که چگونه می توان با افراد و شخصیت های گوناگون ارتباط موثر و دوسویه برقرار کرد؛ گاه در جایگاه رئیس مجلس، پیشوای شیعیان، معلم اخلاق، مفسر قرآن و مصلح اجتماعی با همه شامل سیاسیون، روزنامه نگاران، رهبران دینی، زنان و کودکان گفت و گو می کرد.

اینک با عنایت به الگو و چارچوب نظری «قدرت نرم» جوزف نای، می خواهیم به این سوالات پاسخ دهیم که:

۱- شیوه برقراری ارتباطات امام موسی صدر از نگاه سخن کاوی چگونه بوده است؟
۲- این ارتباطات به چه صورت طبقه بندی می شوند؟
۳- مدیریت انتقال پیام و روایت امام موسی صدر از چه کیفیتی برخوردار بوده است؟
۴- ابزار امام موسی صدر برای جهانی شدن یک جامعه چه بوده است؟

هر یک از این پرسش ها را می توان در ذیل چهار عنوان «متدولوژی ارتباطات کلامی امام موسی صدر»، «پایبندی به آزادی عقیده در نوشتارها و گفتارها»، «دعوت از دیگری و دیگرانِ دینی برای پشتیبانی از حقوق اولیه‌ی اقلیت ها» و « تعلق خاطر به سرزمین و مردمانش» جستوجو کرد و پاسخ داد.

«متدولوژی ارتباطات کلامی امام موسی صدر»

در جوامعی که افراد برای فهم و ارتباط مؤثر با یکدیگر وقت می گذارند، میزان اختلاف، کمتر و درجه انسجام بیشتر است. منطق و سیره رفتاری امام موسی صدر بر این اصل بنا شده است که با زبان خود سخن آغاز می کند و عمیقا با قلبش سخنان دیگران را می شنود.

او مانند هر عالم حرفه ای در علوم انسانی، کلام خودرا با تعاریف آغاز می کند و با مصادیق گوناگون به مقایسه مفاهیم مبادرت می ورزد. امام موسی صدر به دنبال یکسان سازی، اندیشه، یکسان سازی افکار و یکسان سازی انسان ها نبود.

چراکه لحن سخن گفتن و نحوه ارتباطات کلامی او توضیحی، تشریحی، تبیینی، استدلالی و اقناعی است. امام موسی صدر به شکل روانشناسانه با تسلط فکری بسیار به گزینش واژه ها می پردازد و با آرامش، اخلاق و منطق مخاطب خودرا تحت تأثیر قرار می دهد.

بر همین مبنا است که بدون آنکه به کسی بی احترامی کند و در قضاوت او به صورت علنی تشکیک ایجاد کند به دنبال اثبات و عملکردهای قائم به شناخت و تعاریف خود است. روزنامه های «الحیات» و «النهار» دو روزنامه ای هستند که امام موسی صدر در لبنان از آنها بهره می برد.

تغییر در گفتمان وسیله ای برای تغییر در جهان است. اگر زبانمان را تغییر بدهیم جهان را تغییر می‎دهیم. این هدف اصلی تحلیل گفتمان است. نگاه تحلیل انتقادی گفتمان نه صرفا برای تحلیل متون ادبی بلکه دیدگاهی فرهنگی، اجتماعی، و سیاسی است. در تحلیل انتقادی گفتمان ازتوصیف جهان به سمت تغییر جهان حرکت می نماییم.

«پایبندی به آزادی عقیده در نوشتارها و گفتارها»

زبان آغشته به ایدئولوژی است، در واقع زبان صورت مادی ایدئولوژی است. با زبان، با واژه‎ها و با دستور زبان نوعی از ایدئولوژی را به دنیای اطرافمان ترسیم می‎کنیم. لویی آلتوسر معتقد می باشد ساختار ایدئولوژی مانند ساختار زبان است. ارتباط انسان ها مانند شبکه ای برمبنای ایدئولوژی تنظیم می‎شود. آلتوسر ایدئولوژی را نظامی از بازنمایی‎ها تعریف می‎کند که با ساختن روابط اجتماعی خیالی بین افراد و میان افراد و فرماسیون‎های اجتماعی رابطه‎ی حقیقی ما را با یکدیگر در جامعه پنهان نگه می‎دارد، به این معنا که ارتباط ما با دنیای اطرافمان همواره به واسطه‎ی ایدئولوژی‎ها شکل می گیرد.

تأکید امام موسی صدر بر استقلال بشر و آزادی او و استنباط این نکته از مفهوم خلیفه بسیار لطیف و دارای آثار فراوان است، و در جای جای نوشتارها و گفتارهای وی تکرار شده است. برای همین است که امام موسی صدر به آزادی عقیده و آزادگی انسان ها سخت پایبند است و می گوید: «رأی و عقیده ثمره‌ی تفکر انسان و نتیجه‌ی بُعد وجودیِ شریف و برترِ وی است. اسلام رأی و اظهارنظر و عقیده را بزرگ و گرامی می دارد و کوشش می کند تا حریت و آزادی رأی و عقیده هماره حفظ شود» و البته، تاکید می کند که انسان باید قدر گوهر آزادی را نیک بشناسد و نیکو به کار گیرد، چونکه «تنها اختیار و آزادی اراده نمی تواند برای انسان فضیلت ایجاد کند، بلکه همه کرامت و فضیلت انسان در این است که راه خیر و صواب را اختیار کند. »

«دعوت از دیگری و دیگرانِ دینی برای پشتیبانی از حقوق اولیه‌ی اقلیت ها»

دعوت از دیگری و فراخواندن آنان برای پشتیبانی از حقوق اقلیت تاکید بر این اصل بود که مسئله‌ی اقلیت، مشکلی است عام و محدود به جمعیتی بسته و در خود فرو رفته نیست و اکثریت حتی برای منافع خود باید به پشتیبانی از احقاق حقوق اقلیت برآید.

در واقع توسعه سیاسی نگرش اقوام لبنان و فرقه های آنرا به همبستگی ملی تغییر داد و اقوام خودرا به هویت ملی بشتر مرتبط می دانستند، علل تحول در این گفتمان ها ناشی از تغییرات در ساختارهای اجتماعی در سطح ملی فرقه ای بود. با تغییر در گفتمان- ایدئولوژی سیاسی در دوران حضور امام موسی صدر بویژه در دوران جنگ های داخلی آن در روابط بین قومی، اقوام مختلف لبنان از بعد خاص گرایی خود به سمت عام گرایی(همبستگی ملی) سوق پیدا کردند.

در این مشارکت و ارتقای فرهنگ همبستگی و تبدیل مسئله‌ی دیگری به مسئله‌ی خود است که شکل دادن به وجدان عمومی ملی برای جامعه‌ی چند فرهنگی امکان دارد و تنوع را نه تنها بدل به تنش و تشنج نساخت که آنرا فرصتی برای خلق آلترناتیوهای جدید کرد.

«تعلق خاطر به سرزمین و مردمانش»

از آنجا که سخنور و ابزار های انتقال پیام به ساخته شدن «نظام های یادآوری کننده تعاریف» کمک می کنند، بازنمایی های ارتباطاتی نیز در شکل دادن به نگرش های عمومی نسبت به «دیگران»(بیگانگان) تأثیرگذار هستند و ذهنیت و دانش عمومی یک جامعه یا گفتمان را برمبنای تصویر یا انگاره ای که خود برمی سازند در قبال غیر یا غیرخودی تولید و توزیع خواهدنمود.

یکی از الزامات رهبری سیاسی تعلق داشتن به سرزمینی است که در حال خدمت به آن می‏باشد. رهبران موفق دنیا که از آنها نام نیکی بجای مانده است در عین حال که جهانی، انسانی یا اسلامی فکر می‏کردند اما سرزمین خودرا نیز دوست داشتند و از کشور و ملت خود دفاع می‏کردند. مارکسیست ها و لیبرالیست هایی که مطلقاً جهانی فکر می‏کردند اغلب رهبرانی مخرب و جنگ طلب تولید کردند. رهبر سیاسی هیچ گاه به سرزمین، کشور و ملت خود به جهت آرمان های جهانی خیانت نمی‏کند و این مورد را در رفتار و اندیشه رهبران بزرگ تاریخ دید. امام موسی صدر نیز با آنکه دغدغه حقوق بشر، مستضعفان و مسلمانان و شیعیان را داشت اما همیشه از لبنان دفاع می‏ کرد.

جمع بندی

امام موسی صدر با برداشت و تصمیم عُقلایی از بسترها، ظرفیت ها، فرصت ها و درک همه جانبه از پیکره متکثر فرهنگی جامعه‌ی لبنانی، الگویی ارتباطی مبتنی بر تساهل و تسامح را بوجود آورد که در حوزه دیپلماسی عمومی توانست علاوه بر اینکه برای خودش جایگاهی منحصر به فرد ایجاد کند به ارتقاء سطح همزیستی توأم با صفا و صمیمیت بپردازد.

منابع مورد استفاده شده در این یادداشت:

۱- گزارشی از خبرگزاری یورونیوز، ۲۰۱۷.

۲- یاداشتی از جوزف نای (۱۳۹۶)، «چگونه قدرت زیرکانه، قدرت نرم را تهدید می کند؟ ».

۳- سید امیرحسین صدرپور و همکاران(۱۳۹۵)، «بررسی ساز و کار نوین دیپلماسی عمومی بر اساس نظریه قدرت نرم جوزف نای».

۴- محمود سریع القلم(۱۳۹۰)، «پیشوایی فراتر از زمان»، موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.

۵- بهرامپور، شعبانعلی(۱۳۷۹) – مقدمه گردآورنده – کتاب ” تحلیل انتقادی گفتمان” نورمن فرکلاف – مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها.

۶- دکتر عبدالله نصری(۱۳۸۶)، سخنرانی با سوژه «منطق گفت و گو در اندیشه‌ی امام موسی صدر» موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.

۷- فیرحی، داوود (۱۳۹۵)، «دین شناسی همساز با دموکراسی و گفت وگو»، موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.

منبع: صد کادو