سالروز ناپدیدسازی امام موسی صدر؛ هفت نکته درباره فرهنگ ارتباطی امام موسی صدر

به گزارش صد کادو امام موسی صدر از شهروندان ایرانی و اندیشمندان شیعه است که نوع سلوک و بینش او نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعیِ انسان ها همواره مورد تحقیق و پژوهش اساتید و دانشجویان حوزه علوم انسانی قرار گرفته است.

به گزارش صد کادو به نقل از ایسنا، نهم شهریورماه، مقارن با چهل و یکمین سالروز ناپدید سازی امام موسی صدر بعد از دعوت رسمی مقامات لیبی در این کشور است. امام موسی صدر از شهروندان ایرانی و اندیشمندان شیعه است که نوع سلوک و بینش او نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعیِ انسان ها همواره مورد تحقیق و پژوهش استادان و دانشجویان حوزه علوم انسانی قرار گرفته است.

در بخشی از پژوهشی که محمدرضا بختیاری، دانش آموخته رشته علوم ارتباطات اجتماعی با عنوان «تحلیل بیانات امام موسی صدر از منظر تکنیک های ارتباطی» درباره فرهنگ ارتباطی این اندیشمند انجام داده است، می خوانیم:

«لبنان کشوری متکثر از فرهنگ و فرقه های دینی مختلف است. ازاین رو همواره همگرایی و ایجاد انسجام میان آحاد مختلف این جامعه برای رهبران و اندیشمندان آن یک دغدغه مهم ذهنی و رفتاری بوده است. ۱۹ سال تلاش بی وقفه امام موسی صدر از سال ۱۳۳۸ تا ۱۳۵۷ در کشور لبنان نشان داد که آگاهی داشتن به چگونگی برقراری ارتباط مؤثر و فرهنگ گفتگو به چه شکل می تواند به ارتقاع سطح زندگی محرومان، شیعیان و انسان های این کشور کمک نماید.

گفت وگو و ارتباطات برای امام موسی صدر به منزله‌ی استراتژی نبود، بلکه هدف او بود. این اندیشمند با تاکید بر این که چگونه می توان با افراد و شخصیت های گونان ارتباط موثر و دوسویه برقرار کرد، با همه گفتگو می کرد. اینکه امام موسی صدر بر اساس فرهنگ گفتگو به دنبال احقاق و زمینه سازی چه موردهایی بوده است، باید به چند نکته اشاره کرد:

نخست: ارتقای وضعیت مادی، سیاسی و فرهنگی

ارتقاء وضعیت مادی و سیاسی و فرهنگی از راه تشکیل مؤسسات خیریه و آموزشی و فرهنگی، تشکیل مجلس اعلای شیعیان، کوشش برای کسب کرسی های قدرت همچون تلاش های وی برای بخشیدن قدرت به شیعیان به حاشیه رانده شده بود.

با توجه به نظریه برجسته سازی، اندیشمندان پر نفوذ با اینکه نمی توانند «چگونه» فکرکردن را به مخاطبان خود تحمیل کنند اما با برجسته سازی مفاهیم و پدیده ها می توانند (و توانسته اند) تعیین کنند که من و شما «درباره ی چه موضوعی» فکرمان مشغول باشد و چه چیز مساله ما بشود و به آن دلخوش هم باشیم!

بدیهی است که انسان سرکوب شده، خود می تواند بدل به قدرتی خطرناک برای نظم اجتماعی شود و پیداکردن جایگاه اجتماعی تنها پادزهر این خطر است. برای پیشبرد این هدف، گفت وگوی انتقادی با نیروهای اجتماعی رقیب، کسب ابزارهای قانونی، نهادسازی، شکل دادن به افکار عمومی، اعتصاب غذا و در صورت ضرورت توسل به قوای نظامی همچون تاکتیک های اتخاد شده‌ی امام موسی صدر برای دستیابی به حیثیت اجتماعی محرومان بود.

دوم: تکیه بر وظایف به قصد بالا بردن فرهنگ مشارکت

امام موسی صدر معتقد بود و به کرات تذکر می داد که شیعیان با بایکوت اکثریت و بی توجه به نظم و نظام عمومی موجود نمی توانند رستگاری و موفقیت خویش را محقق کنند و احساس تعلق به یک کل، ضرورتی است اجتناب ناپذیر. دعوت به مشارکت در انتخابات، دفاع از لبنان در مقابل تهاجم بیگانه، احترام به قانون، ایجاد همبستگی میان قبایل، ترک سنت انتقام جویی، خدمت سربازی همچون دعوت هایی بود که او شیعیان را به آنها تشویق می کرد و برای شکل دادن به همبستگی هایی جدید ضروری می دانست.

سوم: دعوت از دیگری و دیگرانِ دینی برای پشتیبانی از حقوق اولیه‌ی اقلیت ها

دعوت از دیگری و فراخواندن آنان برای پشتیبانی از حقوق اقلیت تاکید بر این اصل بود که مسئله‌ی اقلیت، مشکلی است عام و محدود به جمعیتی بسته و در خود فرو رفته نیست و اکثریت حتی برای منافع خود باید به پشتیبانی از احقاق حقوق اقلیت برآید.

در واقع توسعه سیاسی نگرش اقوام لبنان و فرقه های آنرا به همبستگی ملی تغییر داد و اقوام خویش را به هویت ملی بشتر مرتبط می دانستند، علل تحول در این گفتمان ها ناشی از تغییرات در ساختارهای اجتماعی در سطح ملی فرقه ای بود. با تغییر در گفتمان- ایدئولوژی سیاسی در دوران حضور امام موسی صدر، بویژه در دوران جنگ های داخلی آن در روابط بین قومی، اقوام مختلف لبنان از بعد خاص گرایی خود به سمت عام گرایی(همبستگی ملی) سوق پیدا کردند.

در این مشارکت و ارتقای فرهنگ همبستگی و تبدیل مسئله‌ی دیگری به مسئله‌ی خود است که شکل دادن به وجدان عمومی ملی برای جامعه‌ی چند فرهنگی امکان دارد و تنوع را نه تنها بدل به تنش و تشنج نساخت که آنرا فرصتی برای خلق آلترناتیوهای جدید کرد.

امام موسی صدر با دوراندیشی و ذکاوت و با احساس تعهدی که به محرومان و مستضعفان داشت و با درایت و تعاملی که با جریان های قدرت در لبنان داشت، توانست اکثریت قریب به اتفاق طایفه‌ی شیعه را از این وضع ناهنجار نجات دهد.

چهارم: تاکید بر فطرت خوب انسان ها

دکتر محسن اسماعیلی، عضو حقوقدان شورای نگهبان، اعتقاد دارد که از نظر امام موسی صدر که همان نظر اسلام است، «انسان ها همه خوب و بر فطرت پاک خلق شده ‏اند. چه بسا، منافع شخصی و فساد محیط مانع بروز آثار این فطرت می شود و انسان مرتکب ظلم یا فساد می ‏شود. ولی، حتی در همان حالت، فطرتِ وی او را به صلاح دعوت می ‏کند. گاهی منافع مادیْ انسان را از تشخیص خوب و بد باز می دارد و انسان در داوری اشتباه می کند. ولی در مواردی که منافع مادی وجود نداشته باشد، حکم فطرت، کاملاً واضح، خودنمایی می کند. »

از آثار برجای مانده از رهبر ایرانی تبار شیعیان لبنان معلوم می شود که کرامت ذاتی را حتی مخصوص مسلمانان و مؤمنان نمی داند. او ارزش انسان و دلیل خلیفه بودنش را این نمی داند که « محرم اسرار» است یا نافرمانی خدا را نمی نماید. راز کرامت و جایگاه انسان آگاهی و اختیار اوست.

پنجم: پایبندی به آزادی عقیده در نوشتارها و گفتارها

تأکید امام موسی صدر بر استقلال بشر و آزادی او و استنباط این نکته از مفهوم خلیفه بسیار لطیف و دارای آثار فراوان است، و در جای جای نوشتارها و گفتارهای وی تکرار شده است. برای همین است که امام موسی صدر به آزادی عقیده و آزادگی انسان ها سخت پایبند است و می گوید: «رأی و عقیده ثمره‌ی تفکر انسان و نتیجه‌ی بُعد وجودیِ شریف و برترِ وی است. اسلام رأی و اظهارنظر و عقیده را بزرگ و گرامی می دارد و کوشش می کند تا حُریت و آزادی رأی و عقیده هماره حفظ شود» و البته، تاکید می کند که انسان باید قدر گوهر آزادی را نیک بشناسد و نیکو به کار گیرد، چونکه «تنها اختیار و آزادی اراده نمی تواند برای انسان فضیلت ایجاد کند، بلکه همه کرامت و فضیلت انسان در این است که راه خیر و صواب را اختیار کند. »

ششم: فقه پویا برای ارتباطات مؤثر پاسخ دارد

یکی از مهم ترین نقدهایی که نسبت به جامعه روشنفکری ایران وجود دارد این است که روشنفکران کمتر قادر به این هستند که با یکدیگر گفتگو کنند، گفتگو بعنوان گمشده جامعه ما بیشتر از هر چیزی نخبگان ما را در بر می گیرد.

از سوی دیگر، مخاطب ما در ایران یا هر نقطه از جهان ما حال و هوایی مثل سایر انسان ها دارد و فرقی با او نمی کند، مساله این است که آیا ما می توانیم از خاستگاه دین و ارتباطات منطقی و معقول با او حرف بزنیم یا نه؟ اگر مقرر است بر اساس الگوی ارتباطی امام موسی صدر و تکنیکی که وی در نظر دارد رفتار نماییم مهم این است که از خاستگاه اجتهاد و فقاهت به هدف خود برسیم، فقه پویا برای همه این مسائل پاسخ دارد. وقتی قرار شد سهم انسان ها برابر شود، دیگر نمی توانیم بگوییم من برای مخاطب خود حقی قائل نیستم آنگاه همین حرف را او به ما می زند و دیگر نمی توان در چنین جامعه ای زندگی کرد.

هفتم: متدولوژی ارتباطات کلامی امام موسی صدر

در جوامعی که افراد برای فهم و ارتباط مؤثر با یکدیگر وقت می گذارند، میزان اختلاف، کمتر و درجه انسجام بیشتر است. منطق و سیره رفتاری امام موسی صدر بر این اصل بنا شده است که با زبان خود سخن آغاز می کند و عمیقا با قلبش سخنان دیگران را می شنود.

او مانند هر عالم حرفه ای در علوم انسانی، کلام خویش را با تعاریف آغاز می کند و با مصادیق مختلف به مقایسه مفاهیم مبادرت می ورزد. امام موسی صدر به دنبال یکسان سازی، اندیشه، یکسان سازی افکار و یکسان سازی انسان ها نبود.

چراکه لحن سخن گفتن و نحوه ارتباطات کلامی او توضیحی، تشریحی، تبیینی، استدلالی و اقناعی است. امام موسی صدر به شکل روانشناسانه با تسلط فکری بسیار به گزینش واژه ها می پردازد و با آرامش، اخلاق و منطق مخاطب خویش را تحت تأثیر قرار می دهد.

نتیجه گیری

در آخر اگر بخواهیم نتیجه گیری داشته باشیم، باید توضیح داد که امام موسی صدر در جهت رسالت فرهنگی خود، قرن بیست و یکم را قرن همزیستی پیروان ادیان، مذاهب، فرهنگ ها و تمدن های گوناگون نامید و بر رسالت تاریخی لبنان جهت عرضه الگویی موفق در این زمینه پافشاری کرد و برای بعد از خیانت دولت لیبی محقق نشد.

در تکنیک ارتباطی امام موسی صدر به این اصل پی می بریم که این نگاه فقهی و اجتهاد دینی او است که انسان را بعنوان یک شریک واقعی در زندگی و جامعه می شناسد و به او بعنوان یک عنصر فعال با حفظ کرامت ارزش می دهد، در این شرایط تلاش و زحمت کشیدن آغاز می شود و امام موسی صدر این حرکت را شروع کرد.