کشف حافظ توسط کودکان مهم تر از حفظ اشعارش است

مریم اسلامی در گفت و گو با گزارشگر مهر، در پاسخ به این سوال که «خیلی از پدر و مادرها فکر می کنند اشعار حافظ پر از مفاهیم فلسفی، عرفانی و واژگان دشوار است و بچه ها متوجه آن نمی شوند. به عنوان یک شاعر کودک، به نظرتان از چه سنی و با چه نگاهی باید پای حافظ و دیگر بزرگان را به دنیای کودکان باز کرد تا پس زده نشوند؟» اظهار داشت: به نظرم پرسش اصلی این نیست که کودک از چه سنی می تواند حافظ بخواند، بلکه اینست که از چه سنی و چطور می توانیم زمینه آشنایی او را با حافظ فراهم نماییم. کودک از سالیان نخست زندگی می تواند با موسیقی زبان، تصویرهای شاعرانه و عاطفه شعر ارتباط برقرار کند، بی آن که معنای همه واژه ها را بداند. باید میان آشنا کردن کودک با شعر و آموزش و تفسیر آن تفاوت قائل شویم. من معتقدم کودک باید ادبیات را قبل از آن که موضوعی برای یادگیری باشد، به عنوان تجربه ای لذت بخش کشف کند. بنابراین، به جای تعیین یک سن قطعی، باید مواجهه با حافظ را متناسب با ظرفیت زبانی، عاطفی و تخیلی کودک طراحی نماییم تا به جای ایجاد فاصله، زمینه دوستی او با شعر فراهم گردد.
او در رابطه با این که «آیا کودک ابتدا باید با موسیقی شعر حافظ انس بگیرد یا معنای ابیات را بفهمد؟» بیان کرد: به اعتقاد من به عنوان یک شاعر کودک، اصرار بر فهم تمام واژه ها و معانی در اولین مواجهه، می تواند مانع ارتباط کودک با شعر شود. موسیقی کلام، آهنگ واژه ها و ضرباهنگ شعر، قبل از فهم کامل معنا، زمینه ارتباط کودک با آنرا فراهم می آورد. در حقیقت، موسیقی شعر دروازه ورود به جهان شعر است، نه تمام آن. باید به کودک فرصت بدهیم به شعر گوش کند، تصویرهای ذهنی خویش را بسازد و هرگاه علاقه مند شد، در رابطه با معنای آن بپرسد. اگر از همان اول بخواهیم همه استعاره ها را توضیح بدهیم و معنای مشخصی را به او تحمیل نماییم، فرصت کشف و لذت را از او می گیریم. معنا باید متناسب با رشد و تجربه کودک، کم کم کشف شود، نه این که از ابتدا به او درس داده شود.
اسلامی درمورد این که «آیا باید اشعار شاعران کهن مانند حافظ مثل داستان های کهن بازنویسی شوند تا کودکان بتوانند در برخورد اول، آسان تر آنها را بفهمند یا نیاز به این کار نیست؟» اظهار نمود: لازم نیست این کار را انجام دهیم. در شعر حافظ، معنا تنها در واژه ها نیست؛ موسیقی، ایهام، استعاره، طنز و ظرافت های زبانی هم در زیبایی آن نقش دارند. بنابراین، ساده کردن شعر با حذف این خصوصیت ها ممکنست به ارزش هنری آن صدمه بزند. شاعری که می خواهد برای کودکان با الهام از حافظ بنویسد، باید علاوه بر شناخت جهان ذهنی کودک، از ظرافت تصویرسازی، چندلایگی معنا و نگاه متفاوت حافظ به جهان بهره بگیرد. گاهی بهتر است به جای بازنویسی مستقیم غزل ها، آثاری مستقل خلق نماییم که با جهان تصویری و فکری حافظ گفت و گو داشته باشند و کودک را کم کم به شعر اصلی نزدیک کنند. هدف نباید کوچک کردن حافظ باشد؛ باید راه هایی متناسب با تجربه کودک برای ارتباط با جهان بزرگ و چندلایه او پیدا نماییم.
این شاعر حوزه کودک ضمن اشاره به شب یلدا و آئین فال حافظ که به یکی از سنت های این شب در ایران تبدیل گشته است و ظرفیت آن برای ایجاد یک خاطره عاطفی مثبت و بازی وار در ذهن کودکان، توضیح داد: حافظ در فرهنگ ما فقط یک شاعر نیست، بلکه بخشی از حافظه عاطفی و جمعی ماست. صدای شعرخوانی بزرگ ترها، شب یلدا و دورهم نشینی خانوادگی می توانند از اولین تجربه های دوست داشتنی کودک با ادبیات باشند. می توانیم به کودک فرصت بدهیم دیوان را باز کند، به شعر گوش بسپارد، تصویر یا واژه ای را انتخاب نماید و در رابطه با آن حرف بزند یا با الهام از آن نقاشی بکشد و داستان بسازد. البته بهتر است جنبه فرهنگی، تخیلی و تأمل برانگیز فال حافظ را برجسته نماییم، نه این که آن فال را در نگاه کودکان پیشگویی جلوه بدهیم. چونکه این کار هم به عقیده من صدمه زننده است. مهم اینست که کودک در کنار حافظ، تجربه ای از صمیمیت، شگفتی و خیال پردازی داشته باشد و شعر در ذهن او با خاطره ای خوش، پیوند بخورد.
مریم اسلامی در پاسخ به این سوال که «ما نسلی بودیم که در کتاب های درسی اغلب با بخش های سنگین و حفظ کردنیِ شعر کهن مواجه شدیم که گاهی نتیجه عکس داد. چه هشداری به معلمان و خانواده ها می دهید تا آنها این اشتباه را تکرار نکنند و حافظ را صرفاً به یک «تکلیف درسی خسته کننده» تبدیل نکنند؟» اظهار داشت: میان آموختن در رابطه با شعر و تجربه کردن شعر تفاوت قائل شویم. ممکنست کودکی، غزلی را از حفظ بخواند و معنای واژه هایش را توضیح دهد اما هیچ ارتباط عاطفی با آن برقرار نکرده باشد. در مقابل، ممکنست تنها یک بیت در ذهن کودک بماند و سال ها بعد برایش معنا پیدا کند. بنابراین، موفقیت آموزش ادبیات را نباید فقط با محفوظات و بازگویی معنای مورد انتظار معلم سنجید. حفظ شعر پرارزش است اما نباید به هدف اصلی تبدیل گردد. معلمان و خانواده ها باید به کودکان فرصت بدهند برداشت های خویش را بیان کنند، سؤال بپرسند و بدون ترس از پاسخ اشتباه، شعر را کشف کنند. اگر می خواهیم حافظ در زندگی نسل بعد زنده بماند، باید به کودکان فرصت بدهیم او را کشف کنند، نه این که فقط او را بخوانند یا حفظ کنند.

این شاعر حوزه کودک ضمن اشاره به شب یلدا و آیین فال حافظ که به یکی از سنت های این شب در ایران تبدیل گشته است و ظرفیت آن برای ایجاد یک خاطره عاطفی مثبت و بازی وار در ذهن کودکان، توضیح داد: حافظ در فرهنگ ما فقط یک شاعر نیست، بلکه بخشی از حافظه عاطفی و جمعی ماست. چراکه این کار هم به نظر من آسیب زننده است. مریم اسلامی در پاسخ به این سؤال که ما نسلی بودیم که در کتاب های درسی اغلب با بخش های سنگین و حفظ کردنیِ شعر کهن مواجه شدیم که گاهی نتیجه عکس داد.

منبع: صد کادو