رفتار حقوق اثری کلاسیک و اثرگذار

صد کادو: «رفتار حقوق» دانلد بلک به چند دلیل یک اثر کلاسیک و اثرگذار باقیمانده است.
به گزارش صد کادو به نقل از ایسنا، پریا حیدری، دانش آموخته جامعه شناسی در نگاهی بر کتاب «رفتار حقوق» از نظر دانلد بلک جامعه شناس آمریکایی در مطلبی با عنوان «عدالت عریان؛ قانون به مثابه یک پدیده اجتماعی» نوشته است: جامعه شناسی حقوق همیشه با یک پرسش بنیادی دست وپنجه نرم کرده است: چرا قانون وجود دارد، چطور عمل می کند، و در چه موقعیت هایی مداخله می کند یا سکوت اختیار می کند؟ نگاههای سنتی به طور معمول قانون را بعنوان مجموعه ای از هنجارها، ارزش ها، و ابزاری برای اجرای عدالت و برقراری نظم اجتماعی درنظر می گرفتند که هدف غایی آن، حل وفصل اختلافات و تضمین حقوق است. بااین حال، خیلی از این رویکردها اغلب تحت تاثیر ایدئولوژی حقوقی قرار می گرفتند و قادر نبودند رفتار واقعی و پویای قانون را در زندگی اجتماعی بطور بی طرفانه تبیین کنند. در میانه این چالش، اثری انقلابی ظهور کرد که توانست مسیر جامعه شناسی حقوق را برای همیشه تغییر دهد: کتاب «رفتار حقوق» اثر درخشان دانالد بلک که با ترجمه سینا باستانی توسط نشر نو انتشار یافته است. این کتاب، که نخستین بار در سال ۱۹۷۶ منتشر گردید و فورا بعنوان یک «کلاسیک درهم شکننده» مورد ستایش قرار گرفت، به سبب رویکرد رادیکال و با این وجود شفاف خود، زمینه ساز ظهور نظریه «جامعه شناسی ناب» شد.
دانالد بلک، جامعه شناس آمریکایی، در این کتاب یک تز جسورانه مطرح می کند: قانون باید بعنوان یک متغیر کمی و پدیده اجتماعی مورد مطالعه قرار گیرد، نه یک سیستم هنجاری. او بر این باور است که رفتار قانون (به معنای کمیت، جهت گیری، و سبک آن) را می توان تنها برمبنای توزیع و نوسان متغیرهای اجتماعی دیگر توضیح داد. هدف بلک، ایجاد یک نظریه علمی و عاری از ارزش درباره ی قانون است که توضیح دهد چه زمانی، کجا، و چطور قانون مداخله می کند. او این ایده را پیش می برد که قانون خود رفتار می کند؛ یعنی اعمال آن بطورکامل تابع یک منطق اجتماعی مستقل است. این رویکرد، قانون را از هر گونه هدف اخلاقی یا قضایی جدا می سازد و آنرا صرفا یک مکانیسم کنترل اجتماعی درنظر می گیرد که حرکت آن توسط ساختار جامعه دیکته می شود.
بلک برای تدوین نظریه خود، قانون را به یک «هندسه» مبدل می کند و رفتار آنرا برمبنای پنج متغیر اجتماعی بنیادین توضیح می دهد. او با بهره گیری از این متغیرها، مجموعه ای از قضایای عمومی را مطرح می کند که مانند قوانین فیزیک اجتماعی، رفتار قانون را پیشبینی می کنند. این پنج متغیر عبارتند از:
یک: قشربندی اجتماعی: قانون در جوامعی با نابرابری اجتماعی بیشتر، به نفع طبقات بالا و به ضرر طبقات پایین تر رفتار می کند. قانون بصورت عمودی (بالا به پایین) جریان می یابد. قضایای بلک نشان می دهند که قانون بیشتر بر فقرا اعمال می شود، درحالی که ثروتمندان و قدرتمندان از حمایت بیشتر قانون برخوردار می باشند.
دو: قشربندی: قانون در جوامعی که شبکه های اجتماعی متراکم و قوی دارند (مانند خانواده ها، محله های کوچک یا گروههای قومی همبسته)، کمتر مداخله می کند. در این محیط ها، کنترل اجتماعی غیررسمی (مانند شایعه، طرد، یا فشار گروهی) جایگزین قانون می شود. با کاهش یکپارچگی، مداخله قانون بیشتر می شود.
سه: فرهنگ: قانون در جوامع یا گروه هایی که از نظر فرهنگی (مانند زبان، مذهب، سبک زندگی) با هم تفاوت دارند، افزایش خواهد یافت. تضاد فرهنگی و بی شباهتی اجتماعی، احتمال شکایت و مداخله قانونی را بالا می برد.
چهار: سازمان: اندازه و ساختار سازمانی یک گروه هم بر رفتار قانون تاثیر می گذارد. بلک نشان میدهد که قانون در درون سازمان های کوچک یا ضد آنها، به نسبت سازمان های بزرگ، به صورت متفاوتی عمل می کند.
پنج: کنترل اجتماعی دیگر: قانون در خلأ عمل نمی نماید. رفتار آن تحت تاثیر وجود یا فقدان سایر اشکال کنترل اجتماعی (مانند اخلاق، مذهب، هنر، یا علم) قرار می گیرد. اگر کنترل های غیررسمی ضعیف باشند، قانون قوی تر می شود.
«رفتار حقوق» به چند دلیل یک اثر کلاسیک و تاثیر گذار باقیمانده است، همچون این موارد:
وحدت بخشی نظری: بلک توانست گستره عظیمی از داده های قوم نگاری و تاریخی (از جوامع قبیله ای تا ایالات مدرن) را زیر چتر یک مدل واحد و منسجم جمع کند. همانطور که دیتریش روشمایر اشاره کرده، این کتاب «دامنه وسیعی از ایده ها و مواد تجربی در جامعه شناسی و مردم شناسی حقوق را به گونه ای درخشان یکپارچه می کند.»
عینیت گرایی: بلک خواننده را مجبور می کند تا از قضاوت های اخلاقی درباره ی قانون دست بکشد و آنرا فقط بعنوان یک پدیده قابل مشاهده و اندازه گیری قبول کند. این رویکرد، قانون را به یک مبحث صرفا علمی مبدل می کند.
سادگی و قدرت پیش بینی: زبان کتاب «کوتاه و شفاف» است، اما قضایای آن قدرت توضیح و پیشبینی بسیار بالایی دارند. او با فرمول های ساده ای نظیر «قانون با قشربندی اجتماعی متناسب است»، نظریات خودرا بیان می کند.
درنهایت، بلک با این اثر نشان میدهد که قانون یک نهاد خودسر نیست، بلکه یک نیروی بطورکامل اجتماعی است که با افزایش «فاصله اجتماعی» (فاصله میان شاکی و متهم برمبنای پنج متغیر فوق) تمایل بیشتری به مداخله پیدا می کند. این کتاب بازهم یک منبع ضروری برای هر کسی است که به دنبال درک مکانیسم های نادیده توزیع قدرت و عدالت در جامعه است؛ خصوصاً برای خواننده ایرانی که مدام با این مورد دست وپنجه نرم کرده است.
خلاصه اینکه این کتاب، که اولین بار در سال ۱۹۷۶ منتشر شد و فورا به عنوان یک کلاسیک درهم شکننده مورد ستایش قرار گرفت، به جهت رویکرد رادیکال و با این وجود شفاف خود، زمینه ساز ظهور نظریه جامعه شناسی ناب شد. قضایای بلک نشان می دهند که قانون بیشتر بر فقرا اعمال می شود، درحالی که ثروتمندان و قدرتمندان از حمایت بیشتر قانون برخوردار می باشند. سادگی و قدرت پیش بینی: زبان کتاب کوتاه و شفاف است، اما قضایای آن قدرت توضیح و پیشبینی خیلی بالایی دارند.

منبع: صد کادو