به گزارش صد کادو، فردا روز بزرگداشت رودکی است، شاعری که سدیدالدین عوفی، در لباب الالباب به جایگاه او اشاره می کند و از او با عبارت الاستاد ابو عبدالله جعفر محمد الرودکی السمرقندی یاد می نماید.
«از نوادر فلکی بوده است و در زمره انام از عجایب ایام؛ اکمه بود اما خاطرش غیرت خورشید و مه بود؛ بصر نداشت اما بصیرت داشت؛ مکفوفی بود اسرار لطایف بر وی مکشوف؛ محجوبی بود از غایت لطف طبع محبوب چشم ظاهر بسته داشت اما چشمه باطن گشاده…» آن چه گفته شد بخشی است از لباب الالباب نوشته سدیدالدین عوفی، که به رودکی و جایگاه او اشاره می کند و از او با عبارت «الاستاد ابو عبدالله جعفر محمد الرودکی السمرقندی» یاد می نماید، و امروز روز بزرگداشت اوست.
رودکی، شاعر بزرگ و پدر شعر فارسی، که به «آدم الشعرا» مشهور است، جایگاه ویژه ای در تاریخ ادبیات ایران دارد. او نه فقط به عنوان اولین شاعر بزرگ زبان فارسی شناخته می شود، بلکه با خلق آثار متنوع و زیبا در قالب های مختلف شعری، تاثیر عمیقی بر زبان و ادب فارسی گذاشته است. رودکی با استعداد بی نظیر خود توانست بیشتر از صد هزار بیت شعر بسراید که برخی منابع این تعداد را حتی بیشتر ذکر کرده اند.
شعر رودکی به سبب زیبایی، روانی و عمق معنایی همواره مورد توجه شاعران و نویسندگان بعد از او بوده است. او با لقب هایی چون استاد شاعران و سلطان شاعران جهان ستایش شده و مقام ادبی وی در تاریخ ادب فارسی بی بدیل است. این شاعر بزرگ با نبوغ خود توانست پایه های محکمی برای شعر فارسی بنا کند و تاثیر او بر گسترش و استمرار این زبان تا قرن ها باقی ماند. آثار رودکی نه فقط نمایانگر ذوق و استعداد او هستند، بلکه نقش برجسته ی در غنی سازی زبان و فرهنگ فارسی ایفا کرده اند. متاسفانه خیلی از اشعار او از بین رفته اند، اما همان تعداد اندک باقیمانده هم گواهی بر قدرت بیان و عمق اندیشه اوست که تا به امروز مورد تحسین قرار می گیرد.
رودکی با طبع بلند، ذهن وقاد و اندیشه خلاق خود توانست جایگاهی بی نظیر در بین شاعران زمان خود پیدا کند. اشعار او که بازتاب دهنده توانایی های بی مانندش در حوزه ادب و هنر موسیقی است، امروز تنها به شکل محدود باقیمانده اند، اما همین مقدار هم گواهی بر مهارت و چیرگی وی در هنر شاعری است. کتاب های تاریخی و تذکره ها همچون تاریخ بیهقی، تاریخ سیستان و لباب الالباب به اشاراتی در رابطه با رودکی پرداخته اند. این منابع، علاوه بر ثبت حوادث تاریخی، به معرفی شاعران و ادیبان برجسته هم می پردازند و از راه آنها می توان به جایگاه رودکی در تاریخ ادب فارسی پی برد.
حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده، داستان امیر نصر سامانی و به هرات رفتنش را تعریف کرده و اینطور به رودکی اشاره کرده است: «امیر نصر در عدل و داد کوشید؛ خیرات خیلی کرد؛ پس از مدتی به تماشای هرات رفت؛ در نظرش خوش آمد. امیران او را هوای زن و بچه بود، امیر نصر نه عزم بخارا کردی و نه امیران را دستوری که به خانه روند. امیران هر چند به مقربان حضرت وسیلت می جستند، نصر بر عزیمت آنجا بخواند فائده نبود. تا رودکی را پذرفتها کردند و این ابیات در صفت خوشی بخارا و تهییج امیر نصر بر عزیمت آنجا بخواند:
باد جوی مولیان آید همی
بوی یار مهربان آید همی
امیر نصر را بعد از این، آرام نماند که ابیات تمام خواند؛ و روان شد چنانکه بی موزه برنشست و رودکی با این ابیات از انعام امیر غنی شد.»
به گفته تمیمی سمعانی، در باب «الراء و الواو» رودکی اولین کسی بود که شعر نیکو در زبان فارسی سرود. همینطور از ابو سعد الادریسی نقل قول کرده و او را پیشتاز شاعران معاصر خود دانسته است. در نقل دیگری از ابوالفضل بلعمی، وزیر امیر اسماعیل سامانی، هم تاکید کرده است که رودکی به سبب توانایی بی نظیرش در شعر، جایگاهی بی رقیب داشته و در بین در میان شاعران عرب و غیر عرب همتایی نداشته است: «الروذکی بضم الراء سکون الواو فتح الذال المعجم و فی آخرها الکاف النسبة الی رودک و هی ناحیة بسمرقند مشهور منها الشاعر الملیح القول بالفارسیة السایر دیوانه فی بلاد العجم ابو عبدالله جعفر بن محمد بن حکیم بن عبدالرحمن بن ادم الرودکی الشاعر السمرقندی، کان حسن الشعر متین القول… قیل انه اول من قال… الشعر الجید بالفارسیة»
نظامی عروضی سمرقندی از مجموع شاعران فارسی گوی تنها شعر رودکی، فردوسی و عنصری نیکو و نسیج خوانده است، نظامی ضمن اذعان به استادی رودکی، هنر او را در بدیهه سرایی می داند که کسی را یارای مواجهه با وی نیست. وی در مقاله اول در رابطه با خصوصیت های دبیری می گوید: «و به مطالعه کتب سلف و مناظره صُحف خلف چون ترسل صاحب وصابی و قاموس و الفاظ حمادی و امامی و قدامة بن جعفر و مقامات بدیع و حریری و حمید و توقیعات بلعمی و احمد حسن و ابو نصر کندری و نامه های محمد عبده و عبدالحمید وسید الرؤسا و مجالس محمد منصور و ابن عبادی و ابن النسابه العلوی، و از دواوین عرب دیوان متنبی و ابیوردی و غزی، و از شعر عجم اشعار رودکی و مثنوی فردوسی و مدائح عنصری. هر یک از این ها که برشمردم در صناعت خویش نسیج وحده بودند و وحید وقت، و هر کاتب که این کتب دارد و مطالعه آن فرو نگذارد، خاطر را تشحیذ کند و دماغ را صقال دهد و طبع را برافروزد و سخن را به بالا کشد و دبیر بدو معروف شود…»
در مقاله دوم در بابا ماهیت علم و صلاحیت شاعر اینطور می گوید: «پس پادشاه را از شاعر نیک چاره نیست که بقاء اسم او را ترتیب کند و ذکر او را در دواوین و دفاتر مثبت گرداند چونکه که چون پادشاه به امری مأمور شود، از لشکر و گنج و خزینه او آثار نماند و نام او به جهت شعر شاعران جاوید بماند شریف مجلدی گرگانی گوید:
از آن چندان نعیم این جهانی
که ماند از آل ساسان وآل سامان
ثنای رودکی ماندست و مدحت
نوای بارید ماندست و دستان
و اسامی ملوک عصر و سادات زمان به نظم رائع و شعر شائع این جماعت باقی است چنانکه اسامی آل سامان به استاد ابوعبدالله جعفر بن محمد الرودکی و ابو العباس الرتنجنی و ابو المثل البخاری و ابو اسحق جویباری و ابوالحسن اعجمی و طحاوی و خبازی نشابوری و ابوالحسن الکسائی اما اسامی ملوک آل ناصر الدین باقیمانده به امثال عنصری و عسجدی و فرخی و منوچهری و مسعودی و…»
در کتاب تاریخ سیستان، مؤلف ناشناخته است و تنها در یک مورد به رودکی اشاره شده است. این اشاره به قصیده معروف «مادر می» و واقع گرایی رودکی در مدح است. همچنین، در این اثر به فردوسی هم فقط یک مرتبه اشاره شده است. در سرتاسر این تاریخ از چند شاعر محدود مانند فردوسی، رودکی، محمد بن وصیف و بسام کرد یاد شده که نشان دهنده جایگاه برجسته رودکی نزد مؤلف است. به نظر می آید اشعار رودکی در آن زمان خیلی مورد توجه بوده اند. در قسمت مربوط به حدیث امیر بوجعفر با ماکان و نصربن احمد هم به رودکی اشاره شده است: «و رودکی اندر این مفهوم بگفته بود و شعر این است:
مادر می را بکرد باید قربان
بچه او را گرفت و کرد به زندان
بچه او را از او گرفت ندانی
تاش نکوبی نخست و زو نکشی جان
جز که نباشد حلال دور بکردن
بچه کوچک ز شیر مادر و پستان
و ما این شعر بدان یاد کردیم تا هر که این شعر بخواند امیر بوجعفر را دیده باشد، که همینطور بود که وی گفته است. و این شعر اندر مجلس امیر خراسان و سادات رودکی بخوانده است. هیچکس یک بیت و یک مفهوم از این که در او گفته بود، منکر نشد الا همه به یک زبان گفتند که «اندر او هرچه مدیح گویی مقصر باشی که مرد تمام است.» چون شعر اینجا آوردند ده هزار دینار فرستاد رودکی را، و شرابدار امیر خراسان را که آن یادگار آورده بود، خلعت داد و عطا بازگردانید…»
این کتاب که آیینه روشن عهد غزنوی است و مؤلف آن ابوالفضل بیهقی که خود صاحب فضل است و با باریک بینی وژرف نگری، شیوه دقیق علمی را در نگاشتن تاریخ به کار برده و به مطالعه کتب معتبر تاریخی اهتمام ورزیده است و سال ها به ثبت و ضبط وقایع روزانه و تعلیق و یادداشت کردن آنها بر تقویم ها پرداخته است. او از رودکی با عنوان «استاد» یاد کرده و در سه جا به ایشان اشاره می کند؛ همچون در ذکر پایان کار حاجب بزرگ علی قریب بعد از بیان و شرح ماجراهایی که به فرو گرفتن او منتهی می شود… بعد از ذکر اشعاری به عربی از عتابی و ابن الرومی از رودکی چنین یاد می کند: این است حال علی و روزگارش و قومش که به پایان آمد، و احمق کسی باشد که دل درین گیتی غدار فریفتگار بندد و نعمت و جاه و ولایت او را به هیچ چیز شمرد و خردمندان بدو فریفته نشوند… و بزرگا مردا که او دامن قناعت تواند گرفت و حرص را گردن فرو تواند شکست… و استاد رودکی گفته است و زمانه را نیک شناخته است و مردمان را بدو شناسا کرده:
این جهان پاک خواب کردار است
آن شناسد که دلش بیدار است
نیکی او به جایگاه بد است
شادی او به جای تیمار است
چه نشینی بدین جهان هموار؟
که همه کار او نه هموار است
دانش او نه خوب و چهرش خوب
زشت کردار و خوب دیدار است
او در ذکر احوال و به پایان رسیدن کار دو سپهسالار یعنی غازی و اریارق باز هم از رودکی یاد می کند؛ و سومین بار وقتی است که از فقدان استاد و مقتدای خود بونصر مشکان سخن به میان می آورد و بعد از آوردن ابیاتی از مظفر قاینی در مرثیت متنبی و هم اشعاری از ابوالعباس ضبی و ابونواس که در مجموع به نه بیت می رسد، به ذکر دوازده بیت از قصیده از رودکی می پردازد: و رودکی گفته است:
ای آن که غمگنی و سزاواری
و اندر نهان سرشک همی باری
از بهر آن کجا نبرم نامش
ترسم ز بخت و انده دشواری
رفت آن که رفت و آمد آنک آمد
بود آن چه بود خیره چه غم داری؟
هموار کرد خواهی گیتی را؟
گینی است کی پذیرد همواری؟
مُستی مکن که نشنود او مُستی
زاری مکن که نشنود او زاری
شو تا قیامت ایدر زاری کن
کی رفته را به زاری باز آری
آزار پیش بینی زین گردون
گر تو بهر بهانه بیازاری
گویی گماشته است بلای او
بر هر که تو بر او دل بگماری
ابری پدید نی و کسوفی نی
بگرفت ماه و گشت جهان تاری
اندر بلای سخت پدید آید
فضل و بزرگواری و سالاری…
این کتاب به تعبیری نخستین تذکره ادب فارسی است تاریخ تألیف آن به اوایل قرن هفتم پر می گردد و مؤلف آن سدیدالدین عوفی در قسمت های مختلف این تذکره به رودکی و شعر او پرداخته است، همچون جایی که به تقدم شهید بلخی اشاره می کند: رودکی در مرثیت او این دو بیت انشا کرد:
کاروان شهید رفت از پیش
و آن ما رفته گیر و می اندیش
از شمار دو چشم یک تن کم
وز حساب خرد هزاران بیش…
طبق نوشته عوفی: «یکی از جُهّال در نظم او طعنی کرد و عرایس نفایس و طوایف لطایف او را تزییفی نمود، نظامی عروضی این بیت در حق او انشا کرد که:
ای آن که طعن کردی در شعر رودکی
این طعن کردن تو ز جهل و ز کودکی است
کان کس که شعر داند، داند که در جهان
صاحب قران شاعری استاد رودکی است»
در نقل قولی که در آغاز مطلب آمده بود هم عوفی به نابینایی رودکی اشاره نموده است.
کوتاه سخن این که رودکی، شاعر بزرگ قرن چهارم هجری، جایگاهی بی بدیل در تاریخ ادبیات فارسی دارد. اشعار او نه فقط در زمان حیاتش مورد توجه شاعران و نویسندگان قرار گرفت، بلکه قرن ها بعد هم همچنان منبع الهام و استناد بوده است. مورخانی چون بیهقی، عوفی، نظامی عروضی و حمدالله مستوفی در آثار خود از رودکی یاد کرده اند و اشعار او را به عنوان شاهدی بر قدرت ادبی و هنری او نقل کرده اند. آثاری مانند «لباب الالباب» عوفی، «تاریخ بیهقی»، «تاریخ گزیده» و «تاریخ سیستان» همگی به شکلی به مقام و منزلت این شاعر بزرگ اشاره دارند. شعر رودکی با زبانی ساده و روان و مضامینی عمیق، توانسته است در طول تاریخ همچنان زنده بماند و مورد استفاده محققان و عاشقان ادب قرار گیرد. این شهرت بی مثال بی گمان ناشی از تأثیرگذاری عمیق اشعار او بر ادبیات فارسی است که همچنان در آثار باستانی و ادبی نمود دارد.
categories & tags
In جشن, جشنواره, کادو, هدیه
By زیبایی, فرهنگ, كتاب, هنر