از چایینه خوانی تا لال پله آیین های عاشورایی که متعلق به زنان هستند

به گزارش صد کادو زنان رهروی خط عاشورا خود به پاخاسته اند و در طول تاریخ مراسم و آیین هایی را شکل داده اند که به سوگ شهدای عاشورا بنشینند. مراسمی چون هوی هوی، چایینه خوانی، سوم امام، لال پله و چهل منبر فقط چند نمونه از آیین هایی هستند که زنان اجراگر آنها هستند.

به گزارش صد کادو به نقل از ایسنا، روزنامه اعتماد نوشت: «صحرای کربلا عرصه ظهور زنانی از تاریخ است که حقیقت عاشورا را به جان دریافتند، درس آزادی گرفتند و درس آزادگی دادند و کردار و انتخاب شان چراغ راه زنان تاریخ شد. از همین رو زنان رهروی خط عاشورا خود به پا خاسته اند و در طول تاریخ مراسم و آیین هایی را شکل داده اند که به سوگ شهدای عاشورا بنشینند. مراسمی چون هوی هوی، چایینه خوانی، سوم امام، لال پله و چهل منبر فقط چند نمونه از آیین هایی هستند که زنان اجراگر آنها هستند. بعضی از آیین ها را که زنان ایرانی در نقاط مختلف کشور برگزار می کنند، مرور می نماییم.

کهگیلویه و بویراحمد؛ هوی هوی

بانوان کهگیلویه و بویراحمد در منطقه زیلایی که حدود ۲۰۰ متر با یاسوج فاصله دارد، علاوه بر همراهی مردان در تهیه غذای نذری و عزاداری محرم، مراسم خاصی به نام «هوی هوی» برگزار می کنند. در این مراسم زنان لباس هایی به رنگ سبز و آبی می پوشند و در یک دایره حلقه می زنند. زن مسنی که «سرخوان» نام دارد در وسط دایره قرار می گیرد و نوحه های پرسوز و گدازی می خواند. زنان زیلایی همراه با سرخوان شیون سر می دهند و در حرکتی هماهنگ گوشه های چارقد سیاه خویش را به روی شانه های شان فرود می آورند. پس از اجرای مراسم «هوی هوی»، زنان روستا مشغول تهیه غذای نذری می شوند تا پس از بازگشت عزاداران از گلزار شهدای روستا، از آنها با غذای نذری پذیرایی کنند.

ایلام؛ چایینه خوانی

«چایینه» رسم زنان ایلامی است که در ایام مختلف ماه محرم برگزار می گردد. همچون این چایینه ها می توان به چایینه حضرت قاسم(ع) در روز هفتم محرم، چایینه حضرت عباس(ع) در روز هشتم، چایینه امام حسین (ع) روز دهم و چایینه روز اربعین حسینی اشاره نمود. یکی از حزن انگیز ترین چایینه هایی که زنان ایلامی برگزار می کنند، چایینه حضرت قاسم(ع) بعنوان نمادی از شهادت حضرت قاسم(ع) در روز عروسی اش است. در چایینه حضرت قاسم(ع) به دختر جوان و ازدواج نکرده به نشان عروس حضرت قاسم(ع) لباس عروسی به شکل تن پوشی سبزرنگ و سرپوشی سفیدرنگ می پوشانند و دو شمع روشن هم به دست های عروس می دهند و یک سینی پر از نقل و نبات، حنا، عود و شمع در وسط میدان می گذارند. زنی که مداحی می کند، «ملایه» نام دارد. زنی در اجرای مراسم کفنی آغشته به خون را وسط میدان می برد که نشانه رسیدن خبر شهادت قاسم(ع) در روز برگزاری عروسی است. با ورود کفن، چایینه خوانان از حالت نمادین شادی و سرور خارج شده و خویش را پریشان و شمع ها را خاموش می کنند و روی سر عروس چادر سیاه می کشند و نوحه خوانی آغاز می شود. چایینه خوان ها دو زانو دور هم حلقه می زنند و با کف دو دست به پیشانی خود می زنند. در این مراسم زنان «هریسه» درست می کنند و نذر حلیم یا هریسه می دهند. هریسه نوعی غذا مانند حلیم است که آنرا شب در اجاق هایی بزرگ بار می گذارند و روز عاشورا میان مردم پخش می کنند.

قزوین؛ سوم امام

زنان طایفه بنی اسد کسانی بودند که گفته می شود پیکر مطهر کشته شدگان عاشورا را دفن کردند. این زنان خود بیل و کلنگ به دست گرفتند و پیشتر از مردان شان روانه کربلا شدند. بعد اقدام زنان طایفه بود که مردان تحت تاثیر قرار گرفتند و به یاری آنها شتافتند. زنان قزوینی هم به تبعیت از زنان طایفه بنی اسد روز ۱۲ محرم مراسمی به نام ‍«سوم امام» برگزار می کنند و به شکل نمادین شهدای عاشورا را برای خاکسپاری همراهی می کنند. در این مراسم عده ای از زنان بیل و کلنگ و عده ای پیکرهای پارچه ای بدون سر را به دست می گیرند و دور شهر می چرخند و بعد به مسجد برمی گردند. این مراسم زنانه را مردان با قرار گرفتن در حاشیه گذرها و خیابان ها و با گل اندود کردن سر و تن و عزاداری همراهی می کنند. این خاکسپاری زنانه در آستانه اشرفیه هم برگزار می گردد. در این مراسم زنان ساقه های برنج را که به زبان محلی به آن «کلوش» می گویند به نشانه عزا بر سر می زنند.

گیلان؛ لال پله

«لال پله» رسمی است مخصوص زنان گیلانی که شب عاشورا برگزار می گردد. شب عاشورا زنان گیلانی دیگ و قاشق چوبی برمی دارند، روی خویش را کاملا می پوشانند تا شناخته نشوند و به در هفت خانه می روند و در می زنند، بدون اینکه با کسی صحبت کنند دیگ و کفگیر را به صاحبخانه می دهند تا کمی پلو بگیرند. در بعضی مناطق زنان تا چهل خانه (چهل خانه ای که منبر و واعظ در طول سال داشته باشند) یا تا هفتادودو خانه (به نیت ۷۲ شهید کربلا) هم می روند و پلو می گیرند. بیشتر رسم است تا زنان سراغ خانه بزرگان و ریش سفیدان یا سیدان محل بروند و در خانه را با کفگیر یا قاشق بزنند. حاجتمند این پلو را که متبرک است و «نثار» نام دارد یا خود می خورد و اگر بیماری در خانه داشته باشد، کمی از پلو را به او می دهد و معتقدند بیمار با خوردن «لال پله» شفا پیدا می کند. «لال پله» همان ترکیب لال و پلو است، چونکه زنان هنگام گرفتن پلو از صاحب خانه ها هیچ صحبتی نمی کنند.

لرستان؛ چهل منبر

چهل منبر رسمی است که در شهرهای مختلف ایران اجرا می شود و زنان و مردان پا به پای هم در این مراسم حضور دارند اما چهل منبر در بروجرد یک رسم کاملا زنانه است. پس از ظهر تاسوعا مردم مجمع های بزرگ فلزی را که در گویش بروجردی به آنها «مجموعه» می گویند پر از گِل می کنند و آنرا در سقاخانه خانه های خود قرار می دهند. زنان بروجردی هم جامه عزا به تن می کنند و صورت خویش را می پوشانند و از خانه خارج می شوند تا در این مراسم شرکت نمایند. این زنان عزادار پابرهنه یا «پای پتی» به سمت چهل منبر حرکت می کنند و در طول راه با کسی صحبت نمی کنند. آنها چهل شمع را در این مراسم در چهل خانه ای که سقاخانه داشته باشد روشن می کنند. این آیین در گرگان، خرم آباد و لاهیجان هم برگزار می گردد اما اصل این آیین به نام شهر بروجرد شناخته شده است. در لاهیجان و روستاهای شرقی مازندران هم عموما زنان برگزار کننده آیین «چهل منبر» هستند. زنان گیلانی و مازندرانی مانند زنان بروجردی این مراسم را در سکوت اجرا می کنند اما علاوه بر آن به هر منبری که می رسند، دانه ای خرما روی منبر می گذارند و مقداری برنج خام را که صاحبخانه در آنجا گذاشته، برمی دارند. آیین چهل منبر بعنوان یک اثر معنوی در لیست آثار ملی کشور و چهل منبر بروجرد در لیست آثار جهانی ثبت شده است.